Nizyna to dodatek do żywności oznaczany symbolem E234, który na etykiecie wzbudza czasem nieufność. Jest jednak substancją pochodzenia naturalnego, a od kilku lat naukowcy sprawdzają, czy mogłaby się przydać także w medycynie – w walce z bakteriami opornymi na antybiotyki, a nawet z nowotworami. Co z tych doniesień wynika dla zwykłego konsumenta?
W skrócie
- Nizyna to peptyd o działaniu przeciwbakteryjnym, wytwarzany przez bakterie kwasu mlekowego Lactococcus lactis.
- Jest dopuszczona w UE jako konserwant (E234); EFSA uznała jej obecne spożycie z żywnością za bezpieczne.
- W laboratorium hamuje wzrost m.in. bakterii opornych na antybiotyki, ale nie jest zatwierdzona jako lek dla ludzi.
- Doniesienia o działaniu przeciwnowotworowym pochodzą z badań na komórkach i myszach, przy dawkach nieporównywalnych z tymi w żywności.
- Jedzenie produktów z nizyną nie chroni przed rakiem ani infekcjami.
Czym jest nizyna i jak działa
Nizyna to niewielki, silnie zmodyfikowany peptyd, odkryty prawie sto lat temu w fermentowanym mleku – w tym samym roku, w którym opisano penicylinę[1]. Wytwarzają ją niektóre szczepy bakterii mlekowych Lactococcus lactis, aby pozbyć się konkurencyjnych mikroorganizmów. Należy do bakteriocyn, a dokładniej do lantybiotyków – peptydów zawierających nietypowe, zmodyfikowane aminokwasy[2].
Mechanizm działania nizyny jest dobrze poznany. Peptyd wiąże się z lipidem II, cząsteczką potrzebną bakteriom do budowy ściany komórkowej. W ten sposób jednocześnie blokuje budowę ściany i tworzy pory w błonie komórkowej, przez które z komórki wyciekają jej składniki[3]. Działa przede wszystkim na bakterie Gram-dodatnie, w tym na wiele drobnoustrojów psujących żywność i chorobotwórczych, np. laseczki czy listerie.
Nizyna w żywności
Nizyna jest od dziesięcioleci stosowana jako konserwant, głównie w serach dojrzewających i topionych, deserach mlecznych, puszkowanych warzywach oraz niektórych przetworach mięsnych. Hamuje m.in. rozwój bakterii przetrwalnikujących, które powodują psucie się serów i produktów pasteryzowanych.
W Unii Europejskiej nizyna jest dopuszczonym dodatkiem do żywności. W 2017 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ponownie ocenił jej bezpieczeństwo: w 90-dniowym badaniu na szczurach nie zaobserwowano działań niepożądanych nawet przy najwyższej dawce, a dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) ustalono na 1 mg na kilogram masy ciała[4]. Szacowane spożycie nizyny z żywnością we wszystkich grupach wiekowych jest poniżej tej wartości, a rozszerzenie jej stosowania na sery niedojrzewające i przetwory mięsne poddane obróbce cieplnej nie budzi zastrzeżeń[4].
Warto przy tym pamiętać, że „naturalny” nie oznacza automatycznie „bezpieczny”, a „chemiczny” – „szkodliwy”. Każdy dodatek, niezależnie od pochodzenia, wymaga oceny toksykologicznej. W przypadku nizyny wypadła ona korzystnie, ale wynika to z badań, a nie z faktu, że wytwarzają ją bakterie.
Nizyna a bakterie oporne na antybiotyki
W badaniach laboratoryjnych nizyna hamowała wzrost bakterii opornych na antybiotyki, takich jak gronkowiec złocisty oporny na metycylinę (MRSA), pneumokoki, enterokoki czy Clostridioides difficile, działała przeciw biofilmom i wzmacniała działanie niektórych leków[2]. W weterynarii badano preparat z nizyną podawany dowymieniowo krowom z zapaleniem wymienia: skuteczność kliniczna była podobna jak w przypadku antybiotyku gentamycyny[5].
Nizyna nie jest jednak zatwierdzona do leczenia zakażeń u ludzi. W badaniach laboratoryjnych bakterie wystawione na jej działanie potrafią nabywać oporność także na nią, co jest jednym z głównych wyzwań przed ewentualnym zastosowaniem klinicznym[6]. Z tego powodu naukowcy pracują nad zmodyfikowanymi odmianami nizyny i jej połączeniami z innymi lekami.
Czy nizyna zwalcza raka?
Nagłówki o „konserwancie, który niszczy komórki raka” odnoszą się do badań przedklinicznych. W badaniu na komórkach raka głowy i szyi oraz na myszach wysoko oczyszczona odmiana nizyny (nizyna ZP) wywoływała apoptozę, czyli zaprogramowaną śmierć komórek nowotworowych, ograniczała tworzenie naczyń krwionośnych w guzie, zmniejszała rozwój guzów i wydłużała przeżycie zwierząt[7]. Podobnie w hodowli komórek raka jelita grubego nizyna indukowała apoptozę – ale dopiero w stężeniach rzędu 2000–4000 mikrogramów na mililitr[8].
To ciekawy kierunek, ale bardzo wczesny etap badań. Nie przeprowadzono badań klinicznych u ludzi, a dawki stosowane w eksperymentach są wielokrotnie wyższe niż ilości obecne w żywności. Spożywanie produktów zawierających E234 nie ma udowodnionego wpływu na ryzyko ani przebieg choroby nowotworowej. Leczenie nowotworów i ciężkich zakażeń zawsze wymaga opieki lekarza – suplementy czy „naturalne antybiotyki” go nie zastąpią.
Praktyczne wnioski
- Nizyna w żywności jest uznawana za bezpieczną w ilościach, w jakich się ją spożywa; nie ma powodu, by jej szczególnie unikać.
- Nie ma też powodu, by jej szukać – nie działa jak lek ani probiotyk.
- Obecność konserwantu nie zmienia ogólnej oceny produktu: wysoko przetworzone wędliny czy sery topione warto jeść z umiarem niezależnie od użytego konserwantu.
- Doniesienia o „cudownych” właściwościach substancji z badań na komórkach warto traktować z dystansem, dopóki nie zostaną potwierdzone u ludzi.