Osłabienie, szybkie męczenie się i bladość można tłumaczyć stresem, niewyspaniem czy kiepską dietą. Czasem jednak stoi za nimi anemia, czyli niedokrwistość – a ona sama jest zwykle objawem innego problemu, który trzeba znaleźć.
W skrócie
- Anemia to obniżenie stężenia hemoglobiny lub liczby czerwonych krwinek; rozpoznaje się ją na podstawie badania krwi.
- Najczęstszą przyczyną jest niedobór żelaza, ale anemię powodują też niedobór witaminy B12, przewlekłe stany zapalne, choroby nerek czy nowotwory.
- U mężczyzn i kobiet po menopauzie niedobór żelaza bywa pierwszym sygnałem choroby przewodu pokarmowego, w tym nowotworu – dlatego przyczynę musi ustalić lekarz.
- Żelaza nie należy przyjmować „na wszelki wypadek”: przy innych typach anemii nie pomoże, a może opóźnić właściwe rozpoznanie.
- Popularne zalecenie łączenia żelaza z witaminą C nie poprawiło wyników leczenia w badaniu klinicznym.
Czym jest anemia i jakie daje objawy
Hemoglobina, barwnik czerwonych krwinek, przenosi tlen z płuc do tkanek. Gdy jest jej za mało, narządy dostają mniej tlenu. Anemia rozwija się często powoli, więc organizm się do niej przyzwyczaja i przez długi czas może nie dawać wyraźnych objawów. Najczęściej pojawiają się:
- zmęczenie, osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku,
- bladość skóry, spojówek i łożysk paznokci,
- zadyszka i kołatanie serca przy wysiłku,
- zawroty i bóle głowy, trudności z koncentracją,
- przy niedoborze żelaza także łamliwe paznokcie, wypadanie włosów, zajady,
- przy niedoborze witaminy B12 – mrowienie i drętwienie dłoni i stóp, zaburzenia równowagi, pieczenie języka.
Łatwe powstawanie siniaków i trudne do zatamowania krwawienia, czasem wymieniane wśród objawów anemii, nie są typowymi objawami anemii – sugerują raczej zaburzenia krzepnięcia lub płytek krwi i wymagają pilnej wizyty u lekarza. Do lekarza trzeba też zgłosić się od razu przy duszności w spoczynku, bólu w klatce piersiowej, omdleniach albo przy widocznej krwi w stolcu lub smolistym stolcu.
Najczęstsze przyczyny anemii
Niedobór żelaza
Niedobór żelaza jest jedną z głównych przyczyn chorób na świecie i szczególnie często dotyczy dzieci oraz kobiet przed menopauzą[1]. Wynika ze zbyt małej podaży w diecie, zaburzeń wchłaniania (np. w celiakii) albo z przewlekłej utraty krwi – przez obfite miesiączki lub krwawienia z przewodu pokarmowego[2]. Do takich krwawień może się przyczyniać m.in. długotrwałe przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych.
Ważne: mniej więcej co trzeci mężczyzna i co trzecia kobieta po menopauzie z niedokrwistością z niedoboru żelaza ma chorobę, która ją wywołuje, najczęściej w obrębie przewodu pokarmowego[2]. Nowotwory przewodu pokarmowego mogą przez długi czas objawiać się wyłącznie taką anemią, dlatego wytyczne zalecają u tych osób szybką diagnostykę, zwykle gastroskopię i kolonoskopię[2]. Przyczyny warto szukać u każdej osoby z niedoborem żelaza, a badanie w kierunku celiakii rozważa się rutynowo[1].
Anemia chorób przewlekłych
Anemia zapalna, nazywana też anemią chorób przewlekłych, to najczęstsza niedokrwistość u osób hospitalizowanych i przewlekle chorych[3]. Towarzyszy infekcjom, chorobom autoimmunologicznym (np. reumatoidalnemu zapaleniu stawów), nowotworom, przewlekłej chorobie nerek, niewydolności serca, a także otyłości[3]. Stan zapalny blokuje wchłanianie żelaza w jelitach i jego uwalnianie z zapasów[3]. W takiej sytuacji samo żelazo z apteki często niewiele daje – leczy się przede wszystkim chorobę podstawową.
Niedobór witaminy B12 i kwasu foliowego
Anemii złośliwej nie należy utożsamiać z każdym niedoborem witaminy B12 lub kwasu foliowego. W rzeczywistości anemia złośliwa (Addisona-Biermera) to niedobór witaminy B12 wynikający z autoimmunologicznego zapalenia żołądka, w którym brakuje czynnika wewnętrznego potrzebnego do wchłaniania tej witaminy[4]. Nierozpoznana może prowadzić do poważnych, czasem nieodwracalnych powikłań, a chorzy wymagają też nadzoru endoskopowego ze względu na zwiększone ryzyko raka żołądka[4]. Na niedobór B12 bardziej narażone są także osoby starsze, osoby na diecie wegańskiej lub wegetariańskiej i ludzie z chorobami przewodu pokarmowego[5].
Duże dawki kwasu foliowego mogą poprawić obraz krwi przy niedoborze B12, maskując go, podczas gdy uszkodzenie nerwów postępuje[5]. To kolejny powód, by nie przyjmować preparatów krwiotwórczych na własną rękę, tylko najpierw oznaczyć poziom witamin.
Leczenie: dlaczego najpierw diagnoza
Zanim sięgniesz po żelazo, zrób morfologię i skonsultuj wynik z lekarzem. Przy podejrzeniu niedoboru żelaza zwykle oznacza się też ferrytynę, a przy dużych krwinkach – witaminę B12 i kwas foliowy. Suplementacja bez diagnozy niesie kilka zagrożeń: może ukryć krwawienie z przewodu pokarmowego, nie pomoże przy innych typach anemii, a u osób z hemochromatozą, czyli wrodzoną skłonnością do gromadzenia żelaza, może pogłębić jego nadmiar w narządach.
Gdy niedobór żelaza zostanie potwierdzony, leczeniem pierwszego rzutu w większości przypadków jest żelazo doustne, a nowoczesne preparaty dożylne pozwalają szybko i bezpiecznie uzupełnić zapasy, gdy jest to potrzebne[1]. Doustne żelazo bywa jednak źle tolerowane: w metaanalizie 43 badań siarczan żelaza ponad dwukrotnie zwiększał ryzyko dolegliwości żołądkowo-jelitowych w porównaniu z placebo[6]. Ciekawych wniosków dostarczyły badania nad sposobem dawkowania: u kobiet z niskimi zapasami żelaza podawanie preparatu co drugi dzień w jednej porannej dawce dawało lepsze wchłanianie niż przyjmowanie go codziennie lub w dawkach podzielonych[7]. Autorzy zaznaczyli, że wyniki trzeba potwierdzić u osób z anemią[7]. Dawkę i schemat zawsze ustala lekarz.
Często powtarza się, że żelazo trzeba popijać sokiem lub łączyć z witaminą C. W badaniu randomizowanym z udziałem 440 dorosłych z niedokrwistością z niedoboru żelaza samo żelazo poprawiało hemoglobinę i ferrytynę tak samo jak żelazo z witaminą C[8]. Dodatkowa suplementacja witaminy C nie jest więc konieczna.
Dieta i zioła przy anemii
Dieta nie wyleczy rozpoznanej anemii, ale pomaga jej zapobiegać i wspiera leczenie. Dobre źródła składników krwiotwórczych to:
- żelazo: czerwone mięso, podroby, ryby i owoce morza, żółtka jaj, a z produktów roślinnych – nasiona roślin strączkowych, kasza gryczana, płatki owsiane, pestki dyni, orzechy (np. pistacje), jarmuż; żelazo z produktów zwierzęcych wchłania się lepiej niż z roślinnych,
- foliany: zielone warzywa liściaste, szparagi, rośliny strączkowe, cytrusy,
- witamina B12: wyłącznie produkty zwierzęce – mięso, ryby, jaja, nabiał; weganie potrzebują suplementu.
Pokrzywa od dawna uchodzi w medycynie ludowej za ziele „na krew”. Brakuje jednak badań klinicznych potwierdzających, że napar z pokrzywy podnosi hemoglobinę. Może być dodatkiem do diety, nie leczeniem.
Najprostszą drogą do wykrycia anemii jest morfologia – a jeśli wynik jest nieprawidłowy, kolejnym krokiem powinna być wizyta u lekarza, nie półka z suplementami.
