Obawa przed przytyciem to jeden z najczęstszych powodów, dla których kobiety rezygnują z antykoncepcji hormonalnej. Sprawdzamy, co na ten temat mówią badania i jakie inne korzyści oraz ryzyka warto znać, zanim wspólnie z ginekologiem wybierzesz metodę.
W skrócie
- Badania nie potwierdzają, że tabletki dwuskładnikowe powodują wyraźne tycie. Większy przyrost masy ciała opisywano głównie przy zastrzykach z octanem medroksyprogesteronu.
- Antykoncepcja dwuskładnikowa kilkukrotnie zwiększa względne ryzyko zakrzepicy żylnej, choć u zdrowych młodych kobiet bezwzględne ryzyko pozostaje niskie.
- Palenie papierosów po 35. roku życia w połączeniu z tabletkami wyraźnie zwiększa ryzyko zawału i udaru.
- Tabletki wiążą się z niższym ryzykiem raka jajnika, trzonu macicy i jelita grubego, a przejściowo z nieco wyższym ryzykiem raka piersi.
- Dziurawiec może osłabiać działanie tabletek. Wybór metody zawsze warto omówić z ginekologiem.
Jak działa antykoncepcja hormonalna
Metody hormonalne dzielą się na dwie grupy. Dwuskładnikowe (tabletki, plastry, krążki dopochwowe) zawierają estrogen i progestagen. Jednoskładnikowe zawierają tylko progestagen – to minitabletki, zastrzyki, implanty i wkładki wewnątrzmaciczne z lewonorgestrelem. Hormony hamują owulację i zmieniają śluz szyjkowy, co utrudnia zapłodnienie. Od rodzaju metody zależy zarówno skuteczność, jak i profil działań niepożądanych.
Czy tabletki antykoncepcyjne tuczą?
Wiele kobiet i lekarzy uważa, że tycie jest typowym skutkiem ubocznym tabletek, jednak związek przyczynowy nie został wykazany[1]. Przegląd Cochrane obejmujący 49 badań z randomizacją nie znalazł dowodów, że tabletki dwuskładnikowe lub plastry antykoncepcyjne powodują zmianę masy ciała w porównaniu z placebo[1]. Autorzy zastrzegają, że dowodów jest za mało, by całkiem wykluczyć niewielki wpływ, ale dużego efektu nie stwierdzono[1].
Inaczej wygląda sprawa przy niektórych metodach jednoskładnikowych. W przeglądzie badań nad progestagenami kobiety stosujące zastrzyki z octanem medroksyprogesteronu (DMPA) przybierały na wadze więcej niż kobiety z wkładką miedzianą – po trzech latach różnica wynosiła średnio ok. 3 kg[2]. W tych samych badaniach waga rosła z czasem także u kobiet stosujących wkładkę miedzianą, która nie zawiera hormonów[2]. To ważna wskazówka: część kilogramów, które przypisujemy tabletkom, przybywa po prostu z wiekiem i ze zmianą stylu życia. Jeśli waga zaczyna rosnąć, warto przyjrzeć się diecie i aktywności, a gdy zmiany są wyraźne – porozmawiać z lekarzem o innej metodzie.
Zakrzepica: najważniejsze ryzyko
Najlepiej poznanym poważnym działaniem niepożądanym tabletek dwuskładnikowych jest żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, czyli zakrzepica żył głębokich i zatorowość płucna. W metaanalizie Cochrane tabletki dwuskładnikowe zwiększały ryzyko zakrzepicy ok. 3,5-krotnie w porównaniu z niestosowaniem[3]. U kobiet niestosujących antykoncepcji zakrzepica zdarza się rzadko – w badanych kohortach ok. 0,2–0,4 przypadku na 1000 kobiet rocznie[3]. Ryzyko zależało od rodzaju progestagenu i dawki estrogenu: preparaty z gestodenem, dezogestrelem, octanem cyproteronu lub drospirenonem wiązały się z ryzykiem o ok. 50–80% wyższym niż preparaty z lewonorgestrelem[3].
Ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych rośnie przy dodatkowych czynnikach, takich jak wiek, palenie, migrena z aurą, nadciśnienie, otyłość, wrodzona skłonność do zakrzepów czy okres po porodzie[4]. Metody jednoskładnikowe, w tym wkładka z lewonorgestrelem, mają zwykle korzystniejszy profil zakrzepowy i są preferowane u kobiet, które nie mogą przyjmować estrogenów[4]. Dlatego przed przepisaniem tabletek lekarz pyta o choroby w rodzinie, mierzy ciśnienie i ocenia inne czynniki ryzyka.
Palenie po 35. roku życia
Szczególnie niebezpieczne jest połączenie tabletek dwuskładnikowych z paleniem papierosów u kobiet po 35. roku życia. Według analizy przygotowanej przy Światowej Organizacji Zdrowia śmiertelność sercowo-naczyniowa przypisywana tabletkom u palaczek wynosiła ok. 1 na 100 000 użytkowniczek rocznie przed 35. rokiem życia i ok. 1 na 10 000 po 35. roku życia[5]. Te same dane pokazują, że samo palenie wiąże się z dużo większą śmiertelnością niż stosowanie tabletek w każdym wieku[5]. Jeśli palisz i masz ponad 35 lat, lekarz najpewniej zaproponuje metodę bez estrogenu – a najlepszą decyzją zdrowotną będzie rzucenie palenia.
Nowotwory: ryzyko i ochrona
Bilans nowotworowy jest bardziej złożony, niż sugerują popularne opinie. W brytyjskim badaniu, w którym 46 tysięcy kobiet obserwowano nawet przez 44 lata, stosowanie tabletek wiązało się z niższym ryzykiem raka trzonu macicy, jajnika i jelita grubego[6]. Ta ochrona utrzymywała się co najmniej 30 lat po odstawieniu[6]. Jednocześnie u kobiet stosujących tabletki obecnie lub niedawno obserwowano nieco wyższe ryzyko raka piersi i szyjki macicy, które zanikało w ciągu ok. 5 lat od zaprzestania[6]. W całym okresie obserwacji ogólne ryzyko nowotworów u kobiet, które kiedykolwiek przyjmowały tabletki, nie było wyższe niż u pozostałych[6].
Interakcje: dziurawiec i inne leki
Antykoncepcja hormonalna może zawieść nie tylko przez pominięte tabletki, ale też przez interakcje. Preparaty z dziurawca aktywują enzymy wątrobowe, przede wszystkim CYP3A4, i zmieniają farmakokinetykę wielu leków, w tym doustnych środków antykoncepcyjnych[7]. Siła tego efektu zależy od zawartości hyperforyny w preparacie[7]. Jeśli przyjmujesz tabletki, nie sięgaj po dziurawiec na własną rękę i mów lekarzowi oraz farmaceucie o wszystkich ziołach i suplementach. Podobnie działają niektóre leki przeciwpadaczkowe, przeciwgruźlicze i stosowane w leczeniu HIV – przy ich stosowaniu metodę dobiera się indywidualnie.
Skuteczność w praktyce
Skuteczność tabletek w codziennym życiu zależy od regularności. W dużym amerykańskim badaniu kohortowym odsetek nieplanowanych ciąż wynosił 4,55 na 100 kobiet rocznie przy tabletkach, plastrach lub krążkach i 0,27 przy wkładkach wewnątrzmacicznych oraz implantach[8]. U kobiet przed 21. rokiem życia stosujących tabletki, plastry lub krążki ryzyko było niemal dwa razy wyższe niż u starszych[8]. Zastrzyki okazały się równie skuteczne jak wkładki i implanty[8]. Różnica wynika głównie z tego, że o wkładce czy implancie nie trzeba codziennie pamiętać.
Praktyczne wskazówki
- Wyboru metody dokonuj z ginekologiem – zależy on od wieku, chorób, palenia, planów rodzicielskich i przyjmowanych leków.
- Kontroluj ciśnienie tętnicze i zgłaszaj lekarzowi ból oraz obrzęk łydki, duszność czy nagły ból w klatce piersiowej.
- Przed zabiegiem chirurgicznym lub dłuższym unieruchomieniem poinformuj lekarza, że stosujesz antykoncepcję hormonalną.
- Nie przyjmuj na własną rękę dziurawca ani innych preparatów, które mogą osłabiać działanie tabletek.
- Nie ma podstaw, by bez wskazań brać zestaw suplementów „na antykoncepcję”. Jeśli podejrzewasz niedobory, ustal z lekarzem, jakie badania wykonać.
