Czystek (Cistus × incanus, nazywany też czystkiem szarym) to śródziemnomorski krzew o różowych kwiatach, którego suszone liście i pędy parzy się jak herbatę. W Polsce zrobił karierę jako napar „na odporność”, „na boreliozę” i „na detoks”, choć badań u ludzi jest niewiele.
W skrócie
- Czystek jest bardzo bogaty w polifenole, zwłaszcza elagotaniny i flawonoidy, a ich zawartość zależy od pochodzenia surowca.
- Jedno badanie kliniczne sugeruje, że ekstrakt z czystka łagodzi objawy infekcji górnych dróg oddechowych, ale wyników nie powtórzono.
- Płukanie ust naparem zmniejsza osadzanie się bakterii na zębach – to obiecujące, ale wstępne dane.
- Działanie na boreliozę, nowotwory i odchudzanie znane jest tylko z badań laboratoryjnych. Czystek nie zastępuje antybiotyku.
- Napar jest zwykle dobrze tolerowany, ale jak inne herbaty bogate w polifenole może utrudniać wchłanianie żelaza.
Czym jest czystek i co zawiera
Liście i kwiaty roślin z rodzaju czystek od wieków stosowano w krajach śródziemnomorskich w postaci naparów, wyciągów i olejków przy stanach zapalnych, infekcjach dróg oddechowych, gorączce i dolegliwościach trawiennych[1]. W handlu najczęściej spotyka się czystek szary, sprzedawany zwykle jako susz do parzenia.
Za działanie czystka odpowiadają przede wszystkim polifenole. Analiza 52 herbat z czystka z Turcji, Albanii, Grecji i nieokreślonych regionów wykazała, że dominują wśród nich elagotaniny (2,5–19% surowca), a obok nich występują flawonoidy i kwasy fenolowe[2]. Skład i aktywność przeciwutleniająca różniły się w zależności od pochodzenia surowca[2], więc dwie paczki czystka nie muszą działać tak samo.
Czystek – na co pomaga według badań
Infekcje górnych dróg oddechowych – obiecujące, ale badań jest mało
Najważniejszym badaniem klinicznym czystka pozostaje randomizowana próba z placebo z udziałem 160 osób z infekcją górnych dróg oddechowych. U przyjmujących ekstrakt z czystka (CYSTUS052) objawy zmniejszały się wyraźniej niż w grupie placebo, a spadło też stężenie białka C-reaktywnego, wskaźnika stanu zapalnego[3]. To jednak pojedyncze badanie z 2009 roku, którego wyników nie potwierdzono w kolejnych dużych próbach.
Działanie przeciwwirusowe czystka opisano głównie w laboratorium. U myszy zakażonych ptasią grypą ekstrakt podawany w aerozolu chronił przed rozwojem choroby; autorzy wybrali tę drogę podania, bo duże cząsteczki polifenoli słabo wchłaniają się z przewodu pokarmowego[4]. W hodowlach komórkowych wyciąg hamował wnikanie wirusa HIV do komórek[5]. Takie wyniki nie oznaczają, że picie naparu chroni przed grypą czy innymi zakażeniami wirusowymi. Co naprawdę pomaga przy infekcjach, opisujemy w artykule przeziębienie czy grypa.
Jama ustna i dziąsła – obiecujące, ale badań jest mało
W niewielkim badaniu z udziałem czterech osób dziesięciominutowe płukanie ust naparem z czystka mniej więcej o połowę zmniejszyło liczbę bakterii osadzających się w ciągu dwóch godzin na umieszczonych w ustach płytkach szkliwa[6]. W randomizowanym badaniu z placebo z udziałem 60 osób gumy do żucia z ekstraktami z czystka i tarczycy bocznokwiatowej przez trzy miesiące zmniejszały krwawienie i stan zapalny dziąseł[7]. Ponieważ preparat zawierał dwie rośliny, nie wiadomo, ile w tym zasługi samego czystka. Płukanie naparem nie zastępuje szczotkowania ani wizyt u dentysty.
Cholesterol i stres oksydacyjny – obiecujące, ale badań jest mało
W polskim badaniu pilotażowym 24 zdrowe osoby piły napar z czystka przez 12 tygodni. Stężenie cholesterolu HDL wzrosło o 4%, trójglicerydy spadły o 14%, a zmniejszyły się też wskaźniki stresu oksydacyjnego[8]. Grupa była jednak bardzo mała, więc wyniki wymagają potwierdzenia w większych badaniach.
Mity o czystku – czego badania nie potwierdzają
- „Czystek leczy boreliozę”. W badaniach laboratoryjnych ekstrakt z czystka działał na nienamnażające się formy krętków Borrelia burgdorferi, ale słabo hamował rosnące bakterie i nie eliminował ich całkowicie[9]. W innym doświadczeniu wzrost bakterii hamował olejek eteryczny z czystka kreteńskiego, natomiast wyciąg wodny, czyli odpowiednik naparu, nie działał wcale[10]. Nie ma badań klinicznych u chorych. Borelioza wymaga leczenia antybiotykiem zaleconym przez lekarza, a przed kleszczami warto się chronić – więcej w tekście o kleszczach i chorobach, które przenoszą.
- „Czystek odchudza i obniża cukier”. Ekstrakty z czystka hamowały w probówce enzym alfa-glukozydazę, rozkładający węglowodany[2]. Nie ma badań pokazujących, że picie naparu pomaga schudnąć lub obniża cukier u ludzi.
- „Czystek działa przeciwnowotworowo”. Wyciągi z czystka hamowały wzrost komórek prostaty, ale tylko w hodowlach komórkowych[11]. To badania wstępne, bez znaczenia dla leczenia raka.
- „Czystek oczyszcza z metali ciężkich i toksyn”. Tego twierdzenia nie potwierdza żadne badanie u ludzi.
Jak się stosuje czystek
Czystek pije się najczęściej w postaci naparu z suszu, dostępne są też ekstrakty w kapsułkach i pastylkach do ssania. Nie ma ustalonej dawki potwierdzonej w badaniach klinicznych ani monografii Europejskiej Agencji Leków dla tej rośliny. Ilości podawane na opakowaniach herbat wynikają z tradycji, a nie z wyników badań. W badaniu pilotażowym napar pito przez 12 tygodni[8], a w badaniu nad jamą ustną płukano usta przez 10 minut[6].
Bezpieczeństwo czystka
Przeglądy opisują preparaty z czystka jako na ogół dobrze tolerowane[1]. Trzeba jednak pamiętać, że badania kliniczne były krótkie i niewielkie, więc o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania wiadomo mało. Przy stosowaniu czystka zwróć uwagę na kilka spraw:
- Żelazo. Napoje bogate w polifenole, w tym herbaty ziołowe, wypite do posiłku zmniejszały wchłanianie żelaza z pożywienia o 50–90%, zależnie od zawartości polifenoli[12]. Czystka w tym badaniu nie testowano, ale jest bardzo bogaty w polifenole. Przy anemii lub suplementacji żelaza pij napar między posiłkami, a nie do nich.
- Ciąża, karmienie piersią i dzieci. Brakuje badań bezpieczeństwa w tych grupach, dlatego lepiej unikać ekstraktów i skonsultować picie naparu z lekarzem.
- Leki. Nie opisano dobrze udokumentowanych interakcji czystka z lekami, ale też ich nie badano. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, powiedz o czystku lekarzowi lub farmaceucie.
- Poważne infekcje. Gorączka utrzymująca się kilka dni, rumień po ukąszeniu kleszcza czy objawy zapalenia płuc wymagają wizyty u lekarza, a nie samego naparu.
Najczęstsze pytania
Na co pomaga czystek?
Najlepiej zbadano jego wpływ na objawy infekcji górnych dróg oddechowych i na bakterie w jamie ustnej, ale oba kierunki opierają się na pojedynczych, niewielkich badaniach[3, 6]. Pozostałe właściwości znane są głównie z badań laboratoryjnych.
Czy czystek można pić codziennie?
W badaniu pilotażowym zdrowe osoby piły napar regularnie przez 12 tygodni[8], a przeglądy opisują czystek jako na ogół dobrze tolerowany[1]. Osoby z niedoborem żelaza powinny pić go między posiłkami, bo polifenole ograniczają wchłanianie żelaza[12].
Czy czystek leczy boreliozę?
Nie ma na to dowodów. Działanie na krętki boreliozy obserwowano tylko w laboratorium, a wyciąg wodny, czyli odpowiednik naparu, w jednym z badań nie działał[9, 10]. Boreliozę leczy się antybiotykiem.
Kto nie powinien pić czystka?
Ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży i karmiące oraz rodzice małych dzieci, bo brakuje badań bezpieczeństwa w tych grupach. Osoby z anemią nie powinny pić naparu do posiłków[12].
