Przeziębienie czy grypa? Jak je odróżnić i co naprawdę pomaga

Jesienią i zimą katar, ból gardła i gorączka dopadają prawie każdego. Przeziębienie i grypa bywają podobne na początku, ale to różne choroby – inaczej przebiegają, inaczej się im zapobiega i w inny sposób trzeba na nie uważać.

W skrócie

• Przeziębienie i grypę wywołują wirusy, dlatego antybiotyki nie pomagają w ich leczeniu, a zwiększają ryzyko działań niepożądanych.
• Grypa zaczyna się zwykle nagle, z wysoką gorączką i bólami mięśni; przeziębienie rozwija się stopniowo i przebiega łagodniej.
• Najlepiej udokumentowaną metodą zapobiegania grypie jest coroczne szczepienie.
• Witamina C przyjmowana regularnie nieznacznie skraca przeziębienie, ale nie zapobiega mu u większości osób; dowody dla cynku i jeżówki są słabe.
• Duszność, ból w klatce piersiowej, utrzymująca się wysoka gorączka albo pogorszenie po chwilowej poprawie to sygnał, by zgłosić się do lekarza.

Co wywołuje przeziębienie i grypę

Przeziębienie może wywołać kilkadziesiąt różnych wirusów, wśród których najważniejszą rolę odgrywają rinowirusy; mimo postępu medycyny nie ma szczepionki, która chroniłaby przed przeziębieniem.^[1] Grypę powodują wirusy grypy typu A i B, które co sezon nieco się zmieniają – stąd potrzeba corocznego szczepienia.

A co z wychodzeniem z mokrą głową czy przemarznięciem? Samo zimno nie wywołuje infekcji, bo bez wirusa nie ma przeziębienia. Nie jest jednak prawdą, że wychłodzenie jest całkiem bez znaczenia. W badaniu z randomizacją, w którym 180 osób moczyło stopy w zimnej wodzie albo w pustej misce, w ciągu kolejnych 4–5 dni objawy przeziębienia zgłosiło 13 osób z grupy „wychłodzonej” i 5 z grupy kontrolnej.^[2] Jedno badanie nie przesądza sprawy, ale sugeruje, że wychłodzenie może sprzyjać pojawieniu się objawów, np. u osób, które już mają kontakt z wirusem. Sezonowość infekcji ma też inne przyczyny: więcej czasu spędzamy w zamkniętych, ogrzewanych pomieszczeniach, blisko innych ludzi. Regularne wietrzenie i mycie rąk naprawdę ma sens.

Jak odróżnić przeziębienie od grypy

Bez badania laboratoryjnego nie zawsze da się to rozstrzygnąć, ale pewne cechy są typowe.

• Przeziębienie rozwija się stopniowo: zaczyna się od drapania w gardle, potem pojawia się katar, kichanie, zatkany nos, czasem kaszel i stan podgorączkowy. Zwykle mija w ciągu 7–10 dni, choć kaszel może utrzymywać się dłużej.
• Grypa zaczyna się nagle, często w ciągu kilku godzin: wysoka gorączka, dreszcze, silne bóle mięśni i głowy, wyraźne osłabienie, suchy kaszel. Ostra faza trwa zwykle kilka dni, ale zmęczenie może się utrzymywać nawet przez kilka tygodni.

Przeziębienie bywa uciążliwe, ale rzadko groźne. Grypa może prowadzić do powikłań, takich jak zapalenie płuc, zaostrzenie chorób serca i płuc, a u osób z grup ryzyka – do hospitalizacji, a nawet zgonu. Najbardziej narażone są osoby starsze, małe dzieci, kobiety w ciąży oraz chorzy przewlekle.

Szczepienie przeciw grypie

Według przeglądu Cochrane obejmującego ponad 70 tysięcy zdrowych dorosłych szczepionka inaktywowana zmniejsza ryzyko potwierdzonej grypy z około 2,3% do 0,9% w sezonie, a w badaniach porównawczych nie stwierdzono związku szczepienia z poważnymi działaniami niepożądanymi.^[3] U zdrowych dorosłych korzyść w liczbach bezwzględnych jest więc umiarkowana, ale dla osób z grup ryzyka uniknięcie grypy ma znacznie większe znaczenie. Szczepi się co roku, najlepiej przed rozpoczęciem sezonu grypowego (jesienią). Szczepienie nie chroni przed przeziębieniem, bo wywołują je inne wirusy.

Co pomaga, a co nie

Antybiotyki. Przegląd Cochrane wykazał, że osoby przyjmujące antybiotyk z powodu przeziębienia nie zdrowiały szybciej niż osoby otrzymujące placebo, a dorośli częściej mieli działania niepożądane. Dotyczy to także ropnego, żółtozielonego kataru – sam kolor wydzieliny nie świadczy o infekcji bakteryjnej wymagającej antybiotyku.^[4]

Witamina C. W metaanalizie badań z udziałem ponad 11 tysięcy osób regularne przyjmowanie witaminy C nie zmniejszało częstości przeziębień w populacji ogólnej, ale skracało ich czas trwania o ok. 8% u dorosłych i 14% u dzieci. Wyjątkiem były osoby poddane intensywnemu wysiłkowi fizycznemu (np. maratończycy), u których ryzyko przeziębienia spadało o połowę. Przyjmowanie witaminy C dopiero po wystąpieniu objawów nie dawało w badaniach spójnego efektu.^[5]

Cynk. Najnowszy przegląd Cochrane ocenia, że cynk prawdopodobnie nie zapobiega przeziębieniom, a jego stosowanie w leczeniu może skracać chorobę, jednak pewność tych danych jest niska. Cynk przyjmowany w trakcie infekcji częściej powodował działania niepożądane, np. nudności czy nieprzyjemny smak w ustach.^[6]

Jeżówka. W przeglądzie Cochrane preparaty z jeżówki nie wykazały korzyści w leczeniu przeziębienia; w zapobieganiu możliwy jest co najwyżej słaby efekt o wątpliwym znaczeniu klinicznym.^[7] Osoby uczulone na rośliny z rodziny astrowatych (np. rumianek) powinny jej unikać. Co wiadomo o innych popularnych środkach „na odporność”, takich jak czystek czy propolis, opisujemy w osobnych artykułach.

Dziurawiec. Nie ma badań potwierdzających, że pomaga w przeziębieniu. Jest za to silnym induktorem enzymów wątrobowych i zmienia działanie wielu leków, m.in. doustnych środków antykoncepcyjnych, warfaryny, digoksyny, simwastatyny i leków immunosupresyjnych.^[8] Z tego powodu nie ma uzasadnienia, by sięgać po niego przy infekcji.

Domowe sposoby. Odpoczynek, picie płynów, nawilżanie powietrza, płukanie nosa solą fizjologiczną czy ciepła herbata z lipy lub miodem mogą przynieść ulgę, choć nie skracają wyraźnie choroby. Przy gorączce i bólach można stosować dostępne bez recepty leki przeciwgorączkowe zgodnie z ulotką – uważając, by nie łączyć kilku preparatów zawierających tę samą substancję, np. paracetamol.

Kiedy iść do lekarza

Skontaktuj się z lekarzem, jeżeli:

• masz duszność, przyspieszony oddech lub ból w klatce piersiowej;
• gorączka powyżej 38,5°C utrzymuje się dłużej niż 3 dni albo pojawia się ponownie po chwilowej poprawie;
• silny ból gardła z gorączką występuje bez kataru i kaszlu – lekarz może sprawdzić, czy to angina paciorkowcowa, która wymaga antybiotyku;
• pojawia się silny ból głowy, sztywność karku, splątanie lub nasilona senność;
• objawy zatok (ból twarzy, gorączka) nasilają się lub trwają ponad 10 dni;
• należysz do grupy ryzyka (wiek powyżej 65 lat, ciąża, choroby serca, płuc, cukrzyca, osłabiona odporność) i podejrzewasz grypę – lekarz może zdecydować o leku przeciwwirusowym, który działa najlepiej, gdy zostanie podany wcześnie;
• u niemowlęcia lub małego dziecka pojawia się gorączka, niechęć do picia, mniej mokrych pieluch lub trudności w oddychaniu.

Suplementy i zioła nie zastępują szczepienia ani leczenia. Przed ich zastosowaniem w ciąży, podczas karmienia piersią, u dzieci oraz przy przyjmowaniu leków na stałe zapytaj lekarza lub farmaceutę.