Kamica nerkowa polega na tworzeniu się w nerkach złogów z substancji wytrącających się z moczu – najczęściej szczawianu wapnia, rzadziej fosforanów, kwasu moczowego lub struwitów. Kto raz przeżył kolkę nerkową, zwykle chce zrobić wszystko, by się nie powtórzyła. Wiele popularnych rad dietetycznych jest jednak nieaktualnych, a niektóre mogą wręcz zwiększać ryzyko.
W skrócie
- Najważniejsza jest odpowiednia ilość płynów – tyle, by oddawać co najmniej 2 litry moczu dziennie.
- Nie należy ograniczać wapnia z diety: dieta z prawidłową ilością wapnia, a mniejszą ilością soli i białka zwierzęcego, lepiej chroni przed nawrotami niż dieta ubogowapniowa.
- Dieta bogata w warzywa, owoce, rośliny strączkowe i pełne ziarna, a uboga w sól, słodzone napoje i czerwone mięso, wiąże się z niższym ryzykiem kamicy.
- Kawa i herbata nie szkodzą – w dużych badaniach wiązały się z mniejszym ryzykiem; słodzone napoje gazowane – z większym.
- Suplementy witaminy C w dużych dawkach mogą zwiększać ryzyko kamieni u mężczyzn.
Skąd biorą się kamienie
Kamienie powstają, gdy mocz jest zbyt stężony, a substancje takie jak szczawiany, wapń czy kwas moczowy nie mogą w nim pozostać rozpuszczone. Sprzyja temu przede wszystkim zbyt mała ilość wypijanych płynów, a także skłonność rodzinna, otyłość, cukrzyca, choroby jelit (np. choroba Leśniowskiego-Crohna), nawracające zakażenia dróg moczowych oraz niektóre leki. Małe złogi mogą długo nie dawać objawów. Typowym objawem kamienia, który przemieszcza się do moczowodu, jest kolka nerkowa: nagły, bardzo silny ból w okolicy lędźwiowej, promieniujący w dół brzucha i do pachwiny, często z nudnościami, wymiotami i krwią w moczu.
Po pierwszym epizodzie warto ustalić z lekarzem, z czego zbudowany był kamień i czy potrzebne są badania moczu i krwi. Zalecenia dietetyczne różnią się nieco w zależności od rodzaju kamieni; poniższe dotyczą głównie najczęstszych kamieni wapniowych.
Woda na pierwszym miejscu
Wytyczne Amerykańskiego Kolegium Lekarzy zalecają osobom po przebytej kamicy zwiększenie ilości płynów rozłożonych na cały dzień tak, by wydalać co najmniej 2 litry moczu na dobę[1]. Leki zapobiegające kamicy, takie jak diuretyki tiazydowe, cytrynian czy allopurynol, rozważa się dopiero wtedy, gdy samo picie nie wystarcza[1]. W praktyce oznacza to zwykle wypijanie 2,5–3 litrów płynów dziennie, a więcej w upały i przy wysiłku fizycznym. Dobrą wskazówką jest kolor moczu – powinien być jasnosłomkowy.
Wapń, sól i białko zwierzęce
Stara rada, by przy kamicy unikać nabiału i wapnia, jest błędna. W pięcioletnim badaniu z randomizacją u 120 mężczyzn z nawracającymi kamieniami szczawianowo-wapniowymi dieta z prawidłową ilością wapnia, ale ograniczoną ilością białka zwierzęcego i soli, zmniejszyła ryzyko nawrotu o około połowę w porównaniu z tradycyjną dietą ubogowapniową[2]. Na diecie ubogowapniowej rosło wydalanie szczawianów z moczem[2]. Wapń z pożywienia wiąże bowiem szczawiany w jelicie i ogranicza ich wchłanianie. Nie oznacza to, że warto przyjmować suplementy wapnia – chodzi o wapń z jedzenia, zjadany razem z posiłkami.
Podobny obraz wyłania się z dużych badań obserwacyjnych. U ponad 240 tysięcy osób obserwowanych przez kilkanaście lat dieta w stylu DASH – bogata w owoce, warzywa, orzechy, rośliny strączkowe, niskotłuszczowy nabiał i pełne ziarna, a uboga w sól, słodzone napoje oraz czerwone i przetworzone mięso – wiązała się z o ok. 40–45% niższym ryzykiem kamicy[3]. Co ciekawe, osoby na takiej diecie jadły więcej szczawianów, a mimo to rzadziej miały kamienie[3]. Nie ma więc potrzeby rezygnować z zielonych warzyw; jeśli lekarz zaleci ograniczenie szczawianów, dotyczy to głównie produktów najbogatszych w nie, takich jak szpinak, szczaw czy rabarbar.
Co pić, a czego unikać
W trzech dużych kohortach obejmujących ok. 194 tysiące osób picie słodzonych napojów gazowanych i ponczu wiązało się z większym ryzykiem kamicy, a kawy, herbaty, wina, piwa i soku pomarańczowego – z mniejszym[4]. To badania obserwacyjne, więc nie dowodzą, że te napoje chronią, ale pokazują, że nie trzeba rezygnować z kawy. Alkohol nie jest jednak sposobem na kamicę ze względu na inne szkody zdrowotne.
Ostrożność dotyczy natomiast suplementów witaminy C. W dużym badaniu prospektywnym przyjmowanie co najmniej 1000 mg witaminy C dziennie w suplementach wiązało się u mężczyzn z wyższym ryzykiem kamicy, u kobiet takiego związku nie stwierdzono[5]. Witamina C z warzyw i owoców nie zwiększała ryzyka[5]. Jeśli masz skłonność do kamicy, nie przyjmuj dużych dawek witaminy C bez potrzeby.
Sok z cytryny zwiększa w moczu ilość cytrynianu, który utrudnia krystalizację złogów, ale jego działanie ochronne jest niewielkie, a danych jest zbyt mało, by formułować zalecenia[6]. Cytryna z pewnością nie rozpuszcza istniejących kamieni.
Co robić przy kolce nerkowej
Kolka nerkowa wymaga kontaktu z lekarzem, zwłaszcza przy pierwszym epizodzie. W przeglądzie 36 badań z randomizacją niesteroidowe leki przeciwzapalne łagodziły ból kolki równie skutecznie jak opioidy i paracetamol, a pacjenci rzadziej potrzebowali dodatkowych leków przeciwbólowych i rzadziej wymiotowali niż po opioidach[7]. Dotyczyło to osób z prawidłową czynnością nerek[7], dlatego rodzaj leku powinien dobrać lekarz. Ciepły okład bywa przyjemny, ale nie zastąpi leczenia, a w przeglądzie Cochrane intensywne nawadnianie w czasie kolki nie zmniejszało bólu ani nie przyspieszało wydalenia kamienia[8].
Natychmiast zgłoś się na SOR, jeśli bólowi towarzyszy gorączka lub dreszcze, nie możesz oddać moczu, masz tylko jedną nerkę, ból nie ustępuje mimo leków albo występują uporczywe wymioty. Gorączka przy zablokowanym moczowodzie może oznaczać groźne zakażenie.
Praktyczne wskazówki
- Pij regularnie przez cały dzień, przede wszystkim wodę; obserwuj kolor moczu.
- Jedz produkty z wapniem (mleko, jogurt, kefir, ser) razem z posiłkami.
- Ograniczaj sól, wysoko przetworzoną żywność i słodzone napoje.
- Nie przesadzaj z mięsem, zwłaszcza czerwonym i przetworzonym.
- Jedz dużo warzyw, owoców, roślin strączkowych i pełnych ziaren.
- Unikaj suplementów z dużymi dawkami witaminy C bez wyraźnego wskazania.
- Dbaj o prawidłową masę ciała, a przy nawracającej kamicy poproś lekarza o badania pozwalające ustalić jej przyczynę.
