Anyż (Pimpinella anisum) to roślina z rodziny selerowatych, której drobne, słodkawe owoce od starożytności dodaje się do pieczywa, likierów i ziołowych herbatek. W tradycji służył na wzdęcia, kaszel i „na mleko” u karmiących matek – sprawdzamy, co z tego potwierdzają badania i dlaczego nie wolno go mylić z anyżem gwiazdkowatym.
W skrócie
- Anyż zawiera olejek eteryczny, którego głównym składnikiem jest anetol – to on odpowiada za charakterystyczny zapach i większość badanych właściwości.
- Przy niestrawności i zespole jelita drażliwego pojedyncze badania dały dobre wyniki, ale pewność dowodów jest niska.
- Herbata z anyżu może nieznacznie zwiększać ilość pokarmu, jednak dowody są słabe, a nadmiar ziołowych herbatek u matki zaszkodził dwóm noworodkom.
- Łagodzenie uderzeń gorąca w menopauzie opiera się na małych badaniach z jednego kraju.
- Anyż gwiazdkowaty to zupełnie inna roślina; podróbki z trującego anyżu japońskiego wywoływały u niemowląt drgawki i inne objawy neurologiczne.
Czym jest anyż i co zawiera
Anyż jest jednoroczną rośliną zielarską spokrewnioną z koprem, kminkiem i koprem włoskim. Jako przyprawę i surowiec zielarski wykorzystuje się jego owoce, potocznie nazywane nasionami. Najważniejsze składniki ich olejku to trans-anetol, estragol, anyżaldehyd i chawikol metylowy[1]. W tradycyjnej medycynie anyż stosowano przede wszystkim jako środek wiatropędny, odkażający i zwiększający ilość pokarmu[1]. Autorzy przeglądu badań nad anyżem zwracają jednak uwagę, że większość opisanych właściwości pochodzi z badań laboratoryjnych i na zwierzętach, a badań klinicznych jest bardzo mało[1].
Anyż a anyż gwiazdkowaty. Anyż gwiazdkowaty (badian, Illicium verum) to owoce zimozielonego drzewa z Azji, o podobnym zapachu, ale z zupełnie innej rodziny botanicznej. Bywa zanieczyszczany silnie trującym anyżem japońskim (Illicium anisatum), zawierającym neurotoksyczne związki[2]. Oba rodzaje gwiazdek trudno odróżnić gołym okiem. Ten artykuł dotyczy anyżu zwyczajnego, ale o gwiazdkowatym piszemy niżej w części o bezpieczeństwie.
Na co pomaga anyż – zastosowania sprawdzone w badaniach
Niestrawność i wzdęcia
Przegląd Cochrane z 2023 roku, obejmujący 41 badań z udziałem 4477 osób z niestrawnością czynnościową, uwzględnił jedno badanie z anyżem (107 uczestników). Wynik był korzystny, ale pewność dowodów oceniono jako niską[3]. W tym badaniu chorzy przyjmowali przez 4 tygodnie 3 g sproszkowanego anyżu po każdym posiłku i ich dolegliwości wyraźnie się zmniejszyły w porównaniu z placebo[4]. Ocena: obiecujące, ale badań jest mało.
Zespół jelita drażliwego
W badaniu z udziałem 120 osób z zespołem jelita drażliwego kapsułki z olejkiem anyżowym (w otoczce rozpuszczającej się w jelicie) przyjmowane przez 4 tygodnie dawały lepsze wyniki niż placebo, a nawet niż kapsułki z olejkiem miętowym: objawy ustąpiły u 75% osób z grupy anyżowej wobec 35% w grupie placebo[5]. To jednak pojedyncze badanie z jednego ośrodka, które wymaga potwierdzenia. Ocena: obiecujące, ale badań jest mało. Więcej o samej chorobie przeczytasz w artykule o objawach i przyczynach zespołu jelita drażliwego.
Laktacja
Anyż to klasyczny składnik herbatek „dla karmiących”. Według bazy LactMed metaanaliza wykazała niewielki wzrost ilości mleka w pierwszej dobie po porodzie w porównaniu z brakiem leczenia, a dowody na wzrost w 7. dniu są niskiej pewności[6]. Przegląd systematyczny badań u matek wcześniaków wskazał, że herbata z owoców anyżu zwiększała ilość odciąganego pokarmu w 7. dniu średnio o około 98 ml, ale również z niską pewnością[7]. Żadne zioło nie zastąpi oceny techniki karmienia i porady doradcy laktacyjnego[6]. Ocena: obiecujące, ale badań jest mało.
Uderzenia gorąca w menopauzie
W badaniu z udziałem 72 kobiet po menopauzie kapsułki z anyżem (330 mg trzy razy dziennie przez 4 tygodnie) zmniejszały częstość i nasilenie uderzeń gorąca, czego nie zaobserwowano w grupie placebo[8]. Przegląd systematyczny ziół stosowanych w Iranie przy uderzeniach gorąca wymienia anyż wśród skutecznych roślin[9], ale opiera się na niewielkich badaniach prowadzonych w jednym kraju. Ocena: obiecujące, ale badań jest mało.
Czego badania nie potwierdzają
- Anyż na kaszel. Anyż od dawna jest składnikiem syropów i domowych sposobów na kaszel, ale brakuje badań klinicznych, które sprawdzałyby sam anyż u osób z kaszlem. Brak dowodów u ludzi – jego działanie wykrztuśne opisuje głównie tradycja.
- Anyż gwiazdkowaty na kolkę niemowlęcą. Herbatki z badianu podawane niemowlętom z kolką powodowały zatrucia[10, 11]. To jeden z najbardziej szkodliwych domowych sposobów.
- Cukrzyca i cholesterol. W przeglądzie badań nad anyżem pojawiają się doniesienia o obniżaniu cukru i tłuszczów we krwi u chorych na cukrzycę, ale autorzy podkreślają, że badań klinicznych jest bardzo mało[1]. Anyż nie zastępuje leczenia cukrzycy ani zaburzeń lipidowych.
- Działanie przeciwdrgawkowe i przeciwbólowe. Opisano je w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach[1]. Brak dowodów u ludzi.
Jak się go stosuje
- W kuchni owoce anyżu dodaje się do pieczywa, ciastek, kompotów i potraw z warzyw. W ilościach przyprawowych anyż jest uznawany za bezpieczny dodatek do żywności[6].
- Napar przygotowuje się z rozgniecionych tuż przed zaparzeniem owoców, aby uwolnić olejek. W badaniach u matek wcześniaków stosowano herbatę z owoców anyżu[7].
- Proszek i kapsułki. W badaniach stosowano 3 g sproszkowanego anyżu po każdym posiłku przy niestrawności[4] i 330 mg trzy razy dziennie przy uderzeniach gorąca[8]. To wartości z badań, a nie zalecenie.
- Olejek anyżowy testowano w kapsułkach dojelitowych[5]. Czysty olejek eteryczny jest bardzo stężony i nie należy go pić ani podawać dzieciom.
Bezpieczeństwo: skutki uboczne i przeciwwskazania
- Anyż gwiazdkowaty u niemowląt. Opisano 7 niemowląt, u których po herbatce z badianu wystąpiły objawy neurologiczne; wykazano też, że chiński anyż gwiazdkowaty bywał zanieczyszczony japońskim. Autorzy zalecili, by takiej herbatki w ogóle nie podawać niemowlętom[10]. U innych dzieci przed 6. miesiącem życia obserwowano drżenia, wzmożone napięcie mięśni, nadpobudliwość z płaczem, oczopląs i wymioty[11]. Nie podawaj niemowlętom żadnych herbatek ziołowych bez konsultacji z lekarzem.
- Karmienie piersią. Nadmierne picie przez matkę herbatki z anyżem i innymi ziołami prawdopodobnie wywołało objawy zatrucia u dwóch karmionych piersią noworodków[6]. Anyż może też zmieniać zapach mleka[6].
- Alergia. Uczulenie na anyż występuje rzadziej niż na niektóre inne przyprawy, ale może być poważne, m.in. z powodu reakcji krzyżowych z pyłkiem brzozy[12]. Ostrożność powinny zachować osoby uczulone na pyłki brzozy, seler, marchew lub inne przyprawy z rodziny selerowatych.
- Działanie estrogenowe. Anetol jest fitoestrogenem[6]. Osoby z nowotworami hormonozależnymi i przyjmujące leki hormonalne powinny przed sięgnięciem po ekstrakty lub olejek porozmawiać z lekarzem; ogólne zasady opisujemy w artykule o interakcjach leków z ziołami i suplementami.
- Ciąża. Anyż jako przyprawa nie budzi zastrzeżeń, ale brakuje danych o bezpieczeństwie leczniczych dawek, ekstraktów i olejku w ciąży, dlatego lepiej ich wtedy unikać.
Najczęstsze pytania
Na co pomaga anyż?
Najwięcej badań dotyczy dolegliwości trawiennych – niestrawności i zespołu jelita drażliwego – oraz laktacji, ale w każdym z tych przypadków pewność dowodów jest niska[3, 5, 7]. Anyż może być dodatkiem do diety, a nie lekiem.
Czy anyż zwiększa laktację?
Może nieznacznie zwiększać ilość pokarmu, ale dowody są słabej jakości[6, 7]. Przy problemach z karmieniem najpierw warto skonsultować się z doradcą laktacyjnym.
Czy anyż i anyż gwiazdkowaty to to samo?
Nie. Anyż zwyczajny to owoce rośliny z rodziny selerowatych, a anyż gwiazdkowaty – owoce azjatyckiego drzewa, które bywają zanieczyszczone trującym anyżem japońskim[2]. Herbatek z anyżu gwiazdkowatego nie należy podawać niemowlętom[10].
Kto nie powinien stosować anyżu?
Ostrożność powinny zachować osoby uczulone na pyłki brzozy i przyprawy z rodziny selerowatych[12], kobiety w ciąży oraz osoby z nowotworami hormonozależnymi. Niemowlętom nie podaje się herbatek ziołowych bez konsultacji z lekarzem.
