Goździki to wysuszone, nierozwinięte pąki kwiatowe goździkowca korzennego (Syzygium aromaticum) – przyprawa do grzańca, pierników i marynat, która nie ma nic wspólnego z ogrodowymi goździkami z rodzaju Dianthus. Od wieków sięga się po nie także przy bólu zęba, a w internecie przypisuje się im obniżanie cukru, walkę z rakiem i pasożytami.
W skrócie
- Eugenol, główny składnik olejku goździkowego, działa miejscowo znieczulająco: w małym badaniu żel z goździków zmniejszał ból ukłucia igłą podobnie jak benzokaina.
- Przy bólu zęba goździki mogą dać krótką ulgę, ale nie leczą jego przyczyny – potrzebny jest dentysta.
- Obniżanie cukru we krwi to hipoteza oparta głównie na badaniach na zwierzętach i jednym małym badaniu bez grupy kontrolnej.
- Działanie przeciwnowotworowe eugenolu opisano wyłącznie w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach.
- Olejek goździkowy połknięty przez małe dziecko może ciężko uszkodzić wątrobę – do zatrucia wystarczyło kilka mililitrów.
Czym są goździki i co zawierają
Goździkowiec to wiecznie zielone drzewo pochodzące z Indonezji, dziś uprawiane także w innych krajach tropikalnych. Jego pąki są jednym z najbogatszych źródeł związków fenolowych, przede wszystkim eugenolu, octanu eugenolu i kwasu galusowego[1]. To eugenol odpowiada za charakterystyczny, piekący smak i zapach, a także za większość właściwości badanych w laboratoriach.
W testach laboratoryjnych goździki mają wyższą aktywność przeciwutleniającą i przeciwbakteryjną niż wiele owoców, warzyw i innych przypraw[1]. Trzeba jednak pamiętać, że wysoki wynik w testach przeciwutleniaczy w probówce nie oznacza automatycznie korzyści dla zdrowia, zwłaszcza że do potrawy dodaje się zwykle kilka pąków.
Goździki na ból zęba – co mówią badania
Eugenol od dawna jest obecny w gabinetach stomatologicznych, m.in. w pastach z tlenkiem cynku stosowanych do opatrunków. Z badań wynika, że ma on realne działanie przeciwbólowe na śluzówkę jamy ustnej.
W badaniu z udziałem 73 dorosłych ochotników na dziąsło nakładano domowej roboty żel z goździków, 20-procentowy żel z benzokainą (popularny środek znieczulający) albo placebo. Po 5 minutach uczestników kłuto igłą. Zarówno żel goździkowy, jak i benzokaina zmniejszały ból wyraźniej niż placebo, a między nimi nie było istotnej różnicy[2]. Przegląd systematyczny 21 badań nad roślinnymi środkami przeciwbólowymi w stomatologii wymienia olejek goździkowy (eugenol) wśród preparatów o najsilniejszym działaniu, ale autorzy podkreślają, że potrzebne są większe badania i standaryzowane preparaty[3].
Nie oznacza to, że eugenol zawsze jest najlepszym wyborem. Przegląd Cochrane dotyczący suchego zębodołu (bolesnego powikłania po usunięciu zęba) objął 49 badań. Opatrunek z tlenkiem cynku i eugenolem słabiej zmniejszał ból po 7 dniach niż inny preparat stosowany przez stomatologów, choć pewność tych danych była bardzo niska[4].
Ocena: krótkotrwałe znieczulenie miejscowe jest obiecujące, ale badań jest mało. Ból zęba zwykle oznacza próchnicę, zapalenie miazgi albo ropień, czyli problem, którego goździk nie usunie. Jeśli ból trwa dłużej niż dzień–dwa albo pojawia się obrzęk lub gorączka, trzeba iść do dentysty.
Cukier we krwi – nadzieje i fakty
To jedno z najczęściej powtarzanych twierdzeń. W badaniu pilotażowym 13 zdrowych osób i osób ze stanem przedcukrzycowym przez 30 dni przyjmowało 250 mg wodnego ekstraktu z pąków goździka. Poziom glukozy 2 godziny po posiłku spadł średnio o około 13–17 mg/dl, a u osób ze stanem przedcukrzycowym obniżył się też cukier na czczo[5]. Badanie nie miało jednak grupy kontrolnej, uczestnicy wiedzieli, co przyjmują, a część autorów była zatrudniona przez producenta ekstraktu[5].
W przeglądzie systematycznym z metaanalizą badań u osób z cukrzycą typu 2, obejmującym m.in. goździki, istotną poprawę glukozy na czczo wykazano tylko dla cynamonu, kurkumy, imbiru, czarnuszki i szafranu[6].
Ocena: obiecujące, ale badań jest mało – w praktyce brak wiarygodnych dowodów u ludzi. Goździki nie zastępują leczenia cukrzycy, a zmiany w leczeniu trzeba omawiać z lekarzem.
Popularne mity – czego badania nie potwierdzają
- „Goździki leczą raka”. Przegląd 53 badań nad eugenolem opisuje hamowanie wzrostu komórek nowotworowych, ale wszystkie te dane pochodzą z hodowli komórkowych i doświadczeń na zwierzętach[7]. Brak dowodów u ludzi.
- „Goździki odrobaczają”. Kuracje przeciwpasożytnicze z goździkami, często łączonymi z piołunem, nie mają oparcia w badaniach klinicznych. Brak dowodów u ludzi, a podejrzenie pasożytów wymaga badania kału, nie domowej kuracji.
- „Goździki zastąpią antybiotyk”. Działanie przeciwbakteryjne olejku goździkowego wykazano w laboratorium[1], co nie oznacza, że goździki leczą infekcje u ludzi.
Jak się je stosuje
W kuchni całe pąki dodaje się do kompotów, grzanego wina, pieczeni i marynat, a mielone – do ciast i mieszanek przypraw. Eugenol jest powszechnie stosowany jako dodatek smakowy i w zwykłych ilościach nie wiąże się z uszkodzeniem wątroby[8].
Przy bólu zęba w badaniu żel goździkowy nakładano na śluzówkę na 5 minut[2]. Olejek eteryczny jest bardzo stężony: stosuje się go wyłącznie punktowo, w małej ilości i nie połyka. Nie ma ustalonej, sprawdzonej w badaniach dawki do domowego użytku.
Suplementy z ekstraktem z goździków testowano w dawce 250 mg dziennie przez 30 dni[5] – to wartość z jednego małego badania, a nie zalecenie.
Bezpieczeństwo: skutki uboczne, przeciwwskazania, interakcje
Goździki jako przyprawa są bezpieczne dla większości osób. Zupełnie inaczej jest z olejkiem eterycznym, który w razie połknięcia może być niebezpieczny, zwłaszcza dla dzieci. Duże dawki eugenolu, np. po przypadkowym wypiciu olejku, mogą spowodować ciężkie uszkodzenie wątroby[8].
- Dzieci. Opisano przypadek 15-miesięcznego chłopca, u którego po połknięciu 10 ml olejku goździkowego rozwinęła się piorunująca niewydolność wątroby; w tym samym kraju liczba domowych wypadków z olejkami do aromaterapii wzrosła w ciągu kilku lat 14-krotnie[9]. U 3-miesięcznej dziewczynki do niewydolności wątroby doszło po niespełna 8 ml olejku[10]. Oboje wyzdrowieli po leczeniu szpitalnym. Olejek trzeba przechowywać poza zasięgiem dzieci i nigdy nie podawać go im doustnie ani nie smarować nim dziąseł przy ząbkowaniu. Po połknięciu olejku przez dziecko trzeba od razu wezwać pomoc medyczną.
- Uczulenie. Eugenol należy do substancji zapachowych rutynowo sprawdzanych w testach płatkowych, a część osób z alergią na zapachy reaguje właśnie na niego[11]. Nierozcieńczony olejek może też podrażniać dziąsła i skórę.
- Leki przeciwzakrzepowe. W badaniach laboratoryjnych eugenol hamował zlepianie się płytek krwi[12]. Znaczenie kliniczne nie jest znane, ale osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe powinny skonsultować z lekarzem stosowanie suplementów z goździkami; więcej o tym w artykule o interakcjach leków z ziołami.
- Ciąża i karmienie piersią. Goździki w ilościach kuchennych nie budzą zastrzeżeń, ale brakuje danych o bezpieczeństwie olejku i skoncentrowanych ekstraktów, dlatego w tym czasie lepiej ich unikać.
Najczęstsze pytania
Na co pomagają goździki?
Najlepiej zbadane jest miejscowe działanie znieczulające eugenolu na śluzówkę jamy ustnej, które może dać chwilową ulgę przy bólu zęba[2, 3]. Pozostałe popularne zastosowania, jak obniżanie cukru czy działanie przeciwnowotworowe, nie zostały potwierdzone u ludzi.
Czy olejek goździkowy pomaga na ból zęba?
Może na krótko zmniejszyć ból, bo eugenol działa miejscowo znieczulająco[2]. Nie leczy jednak próchnicy ani stanu zapalnego, więc nie zastąpi wizyty u dentysty.
Czy można jeść goździki codziennie?
Jako przyprawa w zwykłych ilościach – tak, eugenol w takich dawkach nie wiąże się z uszkodzeniem wątroby[8]. Nie dotyczy to olejku eterycznego, którego nie należy pić.
Czy olejek goździkowy jest niebezpieczny dla dzieci?
Tak. U niemowląt i małych dzieci kilka mililitrów połkniętego olejku wywoływało ciężką niewydolność wątroby[9, 10]. Olejek trzeba trzymać poza ich zasięgiem.
