Tarczyca bajkalska (Scutellaria baicalensis) to roślina z rodziny jasnotowatych, której korzeń od starożytności należy do ważnych surowców medycyny chińskiej, a w Europie trafia głównie do suplementów diety.[1, 2] Jej nazwa nie ma nic wspólnego z gruczołem tarczowym – „tarczyca” to po prostu polska nazwa rodzaju roślin.
W skrócie
- Najważniejsze składniki korzenia to flawonoidy, przede wszystkim bajkalina, która po połknięciu słabo się wchłania.[1]
- Większość doniesień o działaniu przeciwzapalnym, przeciwdepresyjnym czy przeciwnowotworowym pochodzi z badań na komórkach i zwierzętach.[3, 4]
- Badania u ludzi są nieliczne i dotyczą głównie mieszanek: ekstraktu z szafranem w łagodnej depresji oraz połączenia bajkaliny z katechinami w chorobie zwyrodnieniowej kolana.[2, 5]
- Opisano przypadki uszkodzenia wątroby po preparatach z tarczycą bajkalską, a w Japonii surowiec ten wiąże się ze śródmiąższowym zapaleniem płuc po mieszankach ziołowych.[6, 7]
- Problemem bywa jakość i pomyłki gatunkowe: produkty z pokrewnej tarczycy amerykańskiej zdarzało się fałszować hepatotoksyczną ożanką.[8]
Tarczyca bajkalska – czym jest i co zawiera
Surowcem jest korzeń, w Japonii nazywany ōgon.[7] Najlepiej poznane związki to flawonoidy: bajkalina, bajkaleina i wogonina.[9] Bajkalina ma złożony los w organizmie – jest rozkładana w przewodzie pokarmowym, krąży między jelitem a wątrobą, a jej biodostępność po podaniu doustnym jest niska.[1] Flawonoidy te występują w korzeniu tarczycy bajkalskiej, ale nie w jej częściach nadziemnych.[10]
Tarczycy bajkalskiej nie należy mylić z tarczycą bocznokwiatową, zwaną amerykańską (Scutellaria lateriflora). Po angielsku obie bywają nazywane „skullcap”, ale u gatunku amerykańskiego flawonoidów jest więcej w zielu niż w korzeniu.[10] Na etykiecie suplementu warto więc sprawdzić łacińską nazwę gatunku i użytą część rośliny.
Na co pomaga tarczyca bajkalska – co pokazują badania
Nastrój i łagodne objawy depresji
Przegląd systematyczny z metaanalizą 13 badań na zwierzętach wykazał, że tarczyca bajkalska i jej flawonoidy łagodziły zachowania depresyjne w modelach depresji, ale wyniki były bardzo niejednorodne, a autorzy określili je jako wstępne.[3] U ludzi przeprowadzono jak dotąd niewiele badań. W randomizowanym badaniu 180 osób z łagodnymi lub umiarkowanymi objawami depresji przez sześć tygodni przyjmowało ekstrakt z tarczycy, ekstrakt z szafranu, połączenie obu albo placebo. Ekstrakt z tarczycy poprawiał nastrój, najsilniejszy efekt dawało połączenie z szafranem, a działań niepożądanych było niewiele.[2] Sponsorzy badania uczestniczyli jednak w jego planowaniu i w pisaniu publikacji.[2] Ocena: obiecujące, ale badań jest mało. Suplement nie zastępuje leczenia depresji – przy utrzymującym się obniżonym nastroju trzeba porozmawiać z lekarzem. O innych ziołach stosowanych przy obniżonym nastroju przeczytasz w tekście o dziurawcu zwyczajnym.
Choroba zwyrodnieniowa stawów
Najwięcej danych klinicznych dotyczy mieszaniny bajkaliny z tarczycy bajkalskiej i katechin z akacji katechu, sprzedawanej w USA na receptę jako tak zwana żywność medyczna na chorobę zwyrodnieniową.[6] W 12-tygodniowym badaniu z udziałem 220 osób z chorobą zwyrodnieniową kolana mieszanina ta łagodziła objawy podobnie jak naproksen, popularny lek przeciwzapalny, i rzadziej niż on powodowała dolegliwości żołądkowe i obrzęki.[5] To jednak preparat złożony, a nie sama tarczyca, i – jak opisano niżej – wiązał się z przypadkami uszkodzenia wątroby. Ocena: obiecujące, ale badań jest mało.
Pozostałe zastosowania
Tarczycę bajkalską stosuje się w medycynie chińskiej m.in. przy objawach związanych z nowotworami. Działanie przeciwnowotworowe ekstraktu i jego flawonoidów wykazano jednak na liniach komórkowych i u zwierząt, a mechanizmy wciąż nie są jasne.[4] Podobnie jest z doniesieniami o działaniu przeciwcukrzycowym czy przeciwzapalnym. Ocena: brak dowodów u ludzi.
Czego badania nie potwierdzają
- „Tarczyca bajkalska na tarczycę”. Podobieństwo nazw jest przypadkowe. Nie ma badań, które uzasadniałyby stosowanie tej rośliny przy niedoczynności, nadczynności czy chorobie Hashimoto.
- Leczenie nowotworów, cukrzycy czy infekcji. Obiecujące wyniki pochodzą z doświadczeń na komórkach i zwierzętach.[4] Suplement nie zastępuje leczenia tych chorób.
- „Naturalny i bezpieczny zamiennik leków przeciwzapalnych”. Nawet mieszanina badana w chorobie zwyrodnieniowej stawów wywoływała u części osób istotne uszkodzenie wątroby.[6]
Jak się stosuje i w jakich dawkach
W medycynie chińskiej i japońskiej korzeń tarczycy wchodzi w skład wieloskładnikowych mieszanek ziołowych.[7] W Europie spotyka się głównie suplementy z ekstraktem z korzenia, zwykle standaryzowanym na zawartość bajkaliny. W badaniu nad chorobą zwyrodnieniową stosowano 500 mg mieszaniny bajkaliny z katechinami dwa razy dziennie przez 12 tygodni – to wartość z badania tego konkretnego preparatu, nie zalecenie.[5] Dla samej tarczycy bajkalskiej nie ma dobrze ustalonych, bezpiecznych dawek do długotrwałego stosowania.
Bezpieczeństwo: wątroba, płuca i leki
Uszkodzenia wątroby
W amerykańskim rejestrze polekowych uszkodzeń wątroby wśród 877 chorych u czterech podejrzewano, że uszkodzenie wywołała mieszanina bajkaliny z katechinami (u trzech związek oceniono jako wysoce prawdopodobny). Wszystkie chore były kobietami w wieku 57–68 lat, objawy pojawiły się po 1–3 miesiącach stosowania, a wyniki prób wątrobowych wróciły do normy w ciągu 3–12 tygodni od odstawienia.[6] Opisano też dwie osoby z uszkodzeniem wątroby po popularnym suplemencie na stawy, który oprócz glukozaminy i chondroityny zawierał ekstrakt z tarczycy bajkalskiej i akacji; autorzy uznali tarczycę za najbardziej prawdopodobną przyczynę.[11] W przeglądzie systematycznym 936 opisanych przypadków uszkodzenia wątroby przez zioła rośliny z rodzaju tarczyca należały do najczęściej wymienianych. Większość chorych wracała do zdrowia po odstawieniu preparatu, ale w całym zbiorze części chorych trzeba było przeszczepić wątrobę.[12] Podobne ryzyko dotyczy innych ziół, np. kavy.
Płuca i inne reakcje
W Japonii wiele przypadków śródmiąższowego zapalenia płuc, uszkodzenia wątroby i alergicznego zapalenia pęcherza po lekach Kampo przypisano mieszankom zawierającym korzeń tarczycy.[7] Nowy kaszel, duszność, gorączka, zażółcenie skóry czy ciemny mocz w trakcie stosowania suplementu to powód, by go odstawić i pilnie skontaktować się z lekarzem.
Jakość preparatów
Tarczycę amerykańską zdarzało się fałszować ożanką (Teucrium), która zawiera związki mogące uszkadzać wątrobę; do wykrycia takiej domieszki stosuje się analizy chromatograficzne.[8] Japońskie analizy wykazały też, że suplementy z tarczycy amerykańskiej, sprzedawane jako produkty niebędące lekami, zawierały ilości flawonoidów porównywalne z lekami Kampo.[10] Skład suplementu zależy więc od gatunku, części rośliny i producenta, a sama nazwa „tarczyca” niewiele mówi.
Interakcje, ciąża i dzieci
Tarczyca bajkalska i jej flawonoidy wpływają na enzymy wątrobowe z grupy cytochromu P450 i białka transportujące leki, przez co mogą zmieniać stężenie wielu leków – szczególnie groźne jest to przy lekach o wąskim zakresie terapeutycznym.[9] Bajkalina może też konkurować z lekami o enzymy metabolizujące i wiązanie z białkami krwi.[1] Jeśli przyjmujesz leki na stałe, skonsultuj suplement z lekarzem lub farmaceutą; więcej o tym problemie w artykule o interakcjach leków z ziołami i suplementami. Brakuje badań bezpieczeństwa w ciąży, w czasie karmienia piersią i u dzieci, dlatego w tych grupach suplementów z tarczycą bajkalską się nie stosuje. Nie powinny ich też przyjmować osoby z chorobami wątroby.
Najczęstsze pytania
Na co pomaga tarczyca bajkalska?
Większość danych pochodzi z badań na zwierzętach.[3] U ludzi pojedyncze badania sugerują korzyści w łagodnych objawach depresji (w połączeniu z szafranem) i w chorobie zwyrodnieniowej kolana (w mieszaninie z katechinami), ale to za mało, by mówić o udokumentowanym działaniu.[2, 5]
Czy tarczyca bajkalska pomaga na tarczycę?
Nie ma na to dowodów. Tarczyca bajkalska to roślina, a jej nazwa tylko przypadkiem brzmi tak samo jak nazwa gruczołu – w chorobach tarczycy nie zastąpi leczenia.
Czy tarczyca bajkalska szkodzi wątrobie?
Opisano przypadki uszkodzenia wątroby, czasem poważnego, choć nie wiadomo, jak często do nich dochodzi.[6, 12] Zwykle ustępują po odstawieniu preparatu, dlatego przy niepokojących objawach trzeba go od razu przerwać.[6]
Kto nie powinien stosować tarczycy bajkalskiej?
Osoby z chorobami wątroby, kobiety w ciąży i karmiące, dzieci oraz osoby przyjmujące leki, zwłaszcza o wąskim zakresie terapeutycznym, bo tarczyca może zmieniać ich działanie.[9]
