Skrzyp polny (Equisetum arvense) to pospolita bezkwiatowa roślina zarodnikowa, której zielone pędy od wieków stosuje się jako środek moczopędny[1]. Dziś najczęściej trafia do suplementów „na włosy i paznokcie”. Działanie moczopędne ma pewne potwierdzenie w badaniach, natomiast obietnice dotyczące urody opierają się głównie na zawartości krzemu.
W skrócie
- W małym badaniu z randomizacją wyciąg ze skrzypu polnego zwiększał ilość wydalanego moczu podobnie jak popularny lek moczopędny.
- Nie ma badań, które pokazywałyby, że skrzyp wzmacnia włosy lub paznokcie; krzem z naparu wchłania się, ale to nie dowód działania.
- Skrzyp zawiera enzym rozkładający witaminę B1 (tiaminazę) oraz śladowe ilości nikotyny.
- Łatwo pomylić go z trującym dla zwierząt skrzypem błotnym; jego domieszki wykrywano nawet w handlowych produktach.
- Nie stosuj go w ciąży, u dzieci, przy ciężkich chorobach serca i nerek ani razem z lekami moczopędnymi bez konsultacji z lekarzem.
Czym jest skrzyp polny i co zawiera
Skrzyp polny rośnie na polach, nieużytkach i przydrożach. Wiosną wypuszcza brunatne pędy zarodnionośne, a potem zielone, rozgałęzione pędy płonne – to one są surowcem zielarskim (ziele skrzypu). Zawiera flawonoidy, kwasy fenolowe, fitosterole, saponiny, garbniki oraz dużo krzemionki i kwasu krzemowego[1]. Najszerzej znane tradycyjne zastosowania rodzaju Equisetum to działanie moczopędne oraz wspomaganie leczenia chorób dróg moczowych, stanów zapalnych i ran[1].
Skrzyp polny zawiera też śladowe ilości nikotyny. W badaniu wszystkich gatunków skrzypu wykryto ją w każdym z nich, ale zwykle w ilości poniżej 250 µg na kilogram suszu[2] – to wielokrotnie mniej niż w tytoniu, więc nie ma to znaczenia przy typowym stosowaniu. Bardziej istotna jest tiaminaza, enzym rozkładający witaminę B1, o czym niżej.
Działanie moczopędne – sprawdzone w badaniach
W badaniu z randomizacją i podwójnie ślepą próbą 36 zdrowych mężczyzn przyjmowało przez 4 dni standaryzowany suchy wyciąg ze skrzypu polnego (900 mg na dobę), placebo albo hydrochlorotiazyd, lek moczopędny[3]. Wyciąg ze skrzypu zwiększał ilość wydalanego moczu bardziej niż placebo i podobnie jak lek, bez istotnej utraty elektrolitów; działania niepożądane były rzadkie i łagodne[3].
Ten sam zespół badał skrzyp u 58 osób z nadciśnieniem tętniczym 1. stopnia. Po 3 miesiącach przyjmowania 900 mg wyciągu na dobę ciśnienie skurczowe spadło średnio o 12,6 mmHg, a rozkurczowe o 8,1 mmHg – podobnie jak w grupie leczonej hydrochlorotiazydem[4]. To pojedyncze badanie bez grupy placebo, więc nie może być podstawą do zastępowania leków na nadciśnienie.
Europejska Agencja Leków uznaje ziele skrzypu za tradycyjny produkt leczniczy zwiększający ilość moczu w celu przepłukania dróg moczowych przy łagodnych dolegliwościach. Opiera się przy tym na długiej tradycji stosowania, a nie na badaniach klinicznych. Skrzyp nie leczy zakażenia układu moczowego – ból przy oddawaniu moczu z gorączką, krew w moczu czy ból w okolicy nerek wymagają wizyty u lekarza. Picie odpowiedniej ilości płynów to także podstawa profilaktyki, o której piszemy w artykule o tym, jak zapobiegać kamicy nerkowej.
Ocena dowodów: obiecujące, ale badań jest mało. Działanie moczopędne potwierdziło jedno małe badanie u ludzi.
Skrzyp polny na włosy i paznokcie – czego badania nie potwierdzają
Skrzyp reklamuje się przede wszystkim jako źródło krzemu dla włosów, skóry, paznokci i kości. Krzem z naparu rzeczywiście się wchłania: w badaniu u 12 zdrowych mężczyzn wypicie litra naparu podnosiło stężenie krzemu we krwi, a nadmiar był wydalany z moczem, bez gromadzenia się w organizmie[5]. Napar o wyższej zawartości krzemu wywołał jednak biegunkę u czterech uczestników[5]. Samo wchłanianie krzemu nie oznacza, że poprawia on wygląd włosów czy paznokci.
- Włosy: przegląd systematyczny 30 badań suplementów na wypadanie włosów nie wymienia skrzypu wśród preparatów z najlepszymi dowodami skuteczności[6]. Brakuje badań klinicznych, w których oceniano by sam skrzyp.
- Paznokcie i skóra: nie znaleźliśmy badań klinicznych ze skrzypem polnym. Co wiadomo o samym krzemie, opisujemy w artykule o krzemie i jego wpływie na kości, skórę i paznokcie.
- Kości: przegląd parasolowy badań na zwierzętach wykazał korzystny wpływ krzemu na kości dopiero przy dawkach rzędu 139 mg na kilogram masy ciała na dobę, których – jak piszą autorzy – u ludzi raczej nie da się osiągnąć[7].
Ocena dowodów: brak dowodów u ludzi.
Jak się stosuje skrzyp
Najczęściej pije się napar z suszonego ziela albo przyjmuje tabletki z wyciągiem. Monografia Europejskiej Agencji Leków podaje pojedynczą dawkę 1–4 g rozdrobnionego ziela w postaci naparu, wyłącznie dla młodzieży powyżej 12 lat i dorosłych, zwykle przez 2–4 tygodnie. W badaniach klinicznych stosowano 900 mg standaryzowanego suchego wyciągu na dobę[3, 4]. To wartości z monografii i badań, a nie zalecenie. Przy kuracji „na przepłukanie” trzeba pić dużo płynów.
Skrzypu nie warto zbierać samodzielnie, jeśli nie umiesz go pewnie odróżnić od skrzypu błotnego (Equisetum palustre). Oba gatunki wyglądają podobnie, rosną w podobnych miejscach i często bywają mylone[8]. Pomocną cechą jest długość najniższego członu bocznej gałązki: u skrzypu polnego jest on dłuższy od pochwy liściowej na łodydze, u skrzypu błotnego – krótszy. Pewniejszy jest jednak surowiec z apteki lub sklepu zielarskiego.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Pomyłka ze skrzypem błotnym
Skrzyp błotny zawiera alkaloid palustrynę i pokrewne związki, znane z toksyczności dla zwierząt gospodarskich[8, 9]. W skrzypie polnym tych alkaloidów nie wykryto, w skrzypie błotnym ich stężenie sięgało 20–800 mg/kg[2]. Farmakopea Europejska dopuszcza najwyżej 5% domieszek w zielu skrzypu, a mimo to w 26 z 34 kupionych w aptekach, drogeriach, supermarketach i sklepach internetowych produktów z zielem skrzypu wykryto alkaloidy wskazujące na domieszkę skrzypu błotnego; od 42 do 60% tych alkaloidów przechodziło do naparu[8].
Tiaminaza i witamina B1
Skrzyp zawiera tiaminazę, enzym rozkładający witaminę B1 (tiaminę), który przy długotrwałym stosowaniu może prowadzić do jej niedoboru[10]. Opisano przypadek kobiety, która od roku przed zajściem w ciążę przyjmowała 1200 mg skrzypu dziennie w ramach diety odchudzającej; stwierdzono u niej niedobór witamin z grupy B, a autorzy uznali, że tiaminaza ze skrzypu, w połączeniu z piciem alkoholu w ciąży, mogła go pogłębić[10]. To pojedynczy opis przypadku, ale jest kolejnym powodem, by nie stosować skrzypu długo, w ciąży, przy nadużywaniu alkoholu ani przy niedoborach żywieniowych.
Działania niepożądane, interakcje i przeciwwskazania
- W krótkich badaniach klinicznych działania niepożądane były rzadkie i łagodne[3, 4]. Skrzyp wiązano z podwyższeniem enzymów wątrobowych, ale nie wykazano przekonująco, że powoduje poważne uszkodzenie wątroby[11].
- Ponieważ działa moczopędnie i może obniżać ciśnienie, jego efekt może sumować się z działaniem leków moczopędnych i przeciwnadciśnieniowych[3, 4]. U dwóch pacjentów z HIV przyjmowanie suplementu ze skrzypem zbiegło się z utratą skuteczności leków przeciwwirusowych[12]. Więcej o takich zagrożeniach piszemy w artykule o interakcjach leków z ziołami i suplementami.
- Monografia EMA przestrzega przed stosowaniem skrzypu w sytuacjach, w których zaleca się ograniczenie płynów, np. w ciężkiej niewydolności serca lub nerek, i nie zaleca go w ciąży, podczas karmienia piersią ani u dzieci poniżej 12 lat.
Najczęstsze pytania
Na co pomaga skrzyp polny?
Najlepiej zbadano jego działanie moczopędne – w małym badaniu z randomizacją było porównywalne z lekiem moczopędnym[3]. Tradycyjnie stosuje się go do przepłukiwania dróg moczowych przy łagodnych dolegliwościach.
Czy skrzyp polny wzmacnia włosy i paznokcie?
Nie ma na to dowodów. Krzem z naparu się wchłania[5], ale żadne badanie kliniczne nie wykazało, że skrzyp poprawia stan włosów czy paznokci[6].
Czy można pić skrzyp codziennie?
W krótkich badaniach u zdrowych dorosłych skrzyp był dobrze tolerowany[3], a tradycyjne kuracje trwają kilka tygodni. Długie, codzienne picie nie jest dobrze zbadane, a tiaminaza zawarta w skrzypie rozkłada witaminę B1[10].
Kto nie powinien pić skrzypu?
Kobiety w ciąży i karmiące, dzieci, osoby z ciężkimi chorobami serca lub nerek oraz osoby przyjmujące leki moczopędne, na nadciśnienie lub przeciwwirusowe – bez konsultacji z lekarzem[3, 12].
