Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis) to wysoka bylina z rodziny ślazowatych, rosnąca na wilgotnych łąkach Europy i zachodniej Azji, od wieków używana jako roślina lecznicza i jadalna[1]. Jego korzeń jest podstawą popularnych syropów i pastylek na suchy kaszel – działa jednak inaczej i skromniej, niż sugeruje wiele opisów.
W skrócie
- Prawoślaz zawiera dużo śluzów, które tworzą na podrażnionej błonie śluzowej gardła warstwę ochronną i łagodzą odruch kaszlu.
- Dowody kliniczne są skromne: głównie ankiety wśród użytkowników i badania mieszanek ziół, bez dużych badań z placebo dla samego prawoślazu.
- Prawoślaz może przynieść ulgę przy suchym, drażniącym kaszlu i bólu gardła, ale nie leczy infekcji.
- Śluzy mogą utrudniać wchłanianie leków przyjmowanych w tym samym czasie, dlatego warto zachować odstęp.
- Prawoślaz jest zwykle dobrze tolerowany; reakcje alergiczne zdarzają się rzadko.
Prawoślaz – czym jest i co zawiera
Surowcem leczniczym jest przede wszystkim korzeń, rzadziej liście i kwiaty. Najważniejszym składnikiem są polisacharydy śluzowe typu ramnogalakturonianów, które po kontakcie z wodą tworzą lepką, przylegającą do tkanek warstwę, podobną do naturalnego śluzu[2]. W badaniach laboratoryjnych wodny wyciąg z korzenia i wyizolowane polisacharydy pobudzały komórki nabłonka do aktywności sprzyjającej regeneracji[2]. Angielska nazwa rośliny, marshmallow, pochodzi od dawnych słodyczy robionych z jej korzenia – dzisiejsze pianki nie mają z nim nic wspólnego.
Prawoślaz na suchy kaszel
Większość ziół stosowanych na kaszel działa osłaniająco, a ich efekt ogranicza się do jamy ustnej i gardła; ich skuteczność rzadko sprawdzano w rzetelnych badaniach[3]. Prawoślaz jest klasycznym przykładem: śluz pokrywa podrażnione gardło, zmniejszając drapanie, które wyzwala suchy kaszel.
Przegląd badań nad prawoślazem uznał, że badania na zwierzętach i badania kliniczne potwierdzają skuteczność samych wyciągów z prawoślazu przy suchym kaszlu, a połączenia z innymi ziołami, np. z bluszczem lub imbirem, poprawiały wyniki[4]. Autor był jednak związany z firmą farmaceutyczną, a większość cytowanych danych to małe badania. W klasycznym doświadczeniu na kotach polisacharyd z korzenia prawoślazu zmniejszał liczbę wywołanych mechanicznie ataków kaszlu, choć słabiej niż jeden z leków przeciwkaszlowych[5] – to jednak wynik na zwierzętach.
Najczęściej cytowane dane u ludzi pochodzą z dwóch ankiet przeprowadzonych w aptekach. Łącznie 822 osoby, które kupiły pastylki lub syrop z wodnym wyciągiem z korzenia prawoślazu na suchy kaszel, przez tydzień oceniały objawy: większość odczuwała ulgę w ciągu 10 minut, a działania niepożądane były rzadkie i łagodne[6]. Ankiety nie miały grupy porównawczej, a suchy kaszel przy przeziębieniu zwykle mija sam, więc nie wiadomo, jaka część poprawy wynikała z działania prawoślazu.
W przeglądzie badań klinicznych roślin stosowanych w infekcjach dróg oddechowych prawoślaz nie znalazł się wśród roślin z najmocniejszymi dowodami, a autorzy wskazali potrzebę dalszych badań[7]. Włoscy pediatrzy, analizując naturalne środki na kaszel dla dzieci, m.in. z prawoślazem, ocenili dostępne dowody jako nieliczne i słabej jakości[8].
Ocena dowodów: obiecujące, ale badań jest mało. Prawoślaz może łagodzić suchy, drażniący kaszel, ale nie skraca infekcji. Nie jest też właściwym wyborem przy kaszlu mokrym, z zalegającą wydzieliną.
Prawoślaz na ból gardła
Z tego samego powodu prawoślaz bywa składnikiem herbatek i pastylek na ból gardła. W badaniu z placebo u 60 dorosłych z ostrym zapaleniem gardła herbatka z mieszanką ziół osłaniających, wśród których był prawoślaz, pita 4–6 razy dziennie zmniejszała ból przy przełykaniu już po 5–30 minutach od wypicia[9]. Ulga była jednak krótkotrwała, a badano mieszankę, a nie sam prawoślaz.
Ocena dowodów: obiecujące, ale badań jest mało. Podobnie działa porost islandzki, inny popularny składnik pastylek na gardło.
Czego badania nie potwierdzają
- „Prawoślaz leczy zapalenie oskrzeli i infekcje”. Działanie śluzów jest miejscowe i objawowe[3]. Nie zwalcza wirusów ani bakterii.
- „Polisacharydy prawoślazu działają przeciwbakteryjnie, przeciwnowotworowo i wzmacniają odporność”. Takie działania opisano w przeglądzie badań nad polisacharydami prawoślazu, ale pochodzą one z badań laboratoryjnych i na zwierzętach[1]. Brak dowodów u ludzi.
- „Prawoślaz leczy wrzody i refluks”. Tradycyjnie stosuje się go przy podrażnieniach przewodu pokarmowego, ale brakuje badań klinicznych, które by to potwierdzały.
- „Prawoślaz zwiększa ilość pokarmu”. Bywa reklamowany jako środek mlekopędny, ale nie ma rzetelnych badań klinicznych, które by to potwierdzały[10].
Jak stosować prawoślaz
- Syrop i pastylki. Najwygodniejsza forma przy suchym kaszlu i drapaniu w gardle. Dawkowanie podaje ulotka konkretnego produktu. Syropy zawierają zwykle dużo cukru, o czym powinny pamiętać osoby z cukrzycą.
- Macerat z korzenia. Korzeń tradycyjnie zalewa się zimną wodą i odstawia, bo w ten sposób przechodzi do wody więcej śluzu, a mniej skrobi. Napój pije się małymi łykami, by dłużej pokrywał gardło. Jego działania nie sprawdzono w badaniach klinicznych.
- Herbatki z mieszanką ziół. W badaniu nad bólem gardła pito 4–6 filiżanek dziennie[9]; to wartość z badania, nie zalecenie.
Inne rośliny bogate w śluzy, np. siemię lniane, działają podobnie osłaniająco. Jeśli kaszel trwa dłużej niż 3 tygodnie albo towarzyszy mu wysoka gorączka, duszność, ból w klatce piersiowej lub krwioplucie, zgłoś się do lekarza.
Bezpieczeństwo prawoślazu: śluzy i wchłanianie leków
Prawoślaz jest zwykle dobrze tolerowany przez dorosłych, a reakcje alergiczne opisywano rzadko[10]. Badanie syropów z korzeniem prawoślazu dostępnych w polskich aptekach wykazało, że zawarte w nich śladowe ilości chromu nie stanowią zagrożenia ani dla dorosłych, ani dla dzieci[11].
- Wchłanianie leków. Nie ma badań u ludzi nad interakcjami samego prawoślazu. Ostrożność wynika z właściwości śluzów, które tworzą warstwę na błonach śluzowych[2], oraz z doświadczeń z błonnikiem: w przeglądzie systematycznym błonnik, podobnie jak kawa czy soja, zmniejszał wchłanianie lewotyroksyny, choć danych było niewiele[12]. Rozsądnie jest przyjmować prawoślaz co najmniej godzinę przed innymi lekami lub po nich, zwłaszcza przy lekach na tarczycę. Więcej o tym w artykule o interakcjach leków z ziołami.
- Ciąża. Brakuje badań bezpieczeństwa, dlatego przed stosowaniem preparatów z prawoślazem porozmawiaj z lekarzem.
- Karmienie piersią. Nie ma danych o przenikaniu składników prawoślazu do mleka, ale uznaje się, że prawdopodobnie nie szkodzi karmionemu dziecku[10].
- Dzieci. Dowody skuteczności u dzieci są słabe[8]. Sprawdź minimalny wiek w ulotce; pastylki do ssania nie nadają się dla małych dzieci ze względu na ryzyko zakrztuszenia.
Najczęstsze pytania
Na co pomaga prawoślaz?
Najwięcej danych dotyczy łagodzenia suchego, drażniącego kaszlu i drapania w gardle[4, 6]. Działa osłaniająco, ale nie leczy samej infekcji[3].
Czy prawoślaz jest na kaszel suchy, czy mokry?
Na suchy. Badania i ankiety dotyczyły przede wszystkim suchego kaszlu wywołanego podrażnieniem gardła[4, 6]. Przy kaszlu mokrym lepiej sprawdzają się inne preparaty, np. z bluszczem.
Czy syrop z prawoślazu można brać z innymi lekami?
Można, ale z odstępem. Śluzy mogą spowalniać wchłanianie leków przyjmowanych jednocześnie, co opisano m.in. dla błonnika i lewotyroksyny[12], dlatego zachowaj co najmniej godzinę przerwy.
Kto nie powinien stosować prawoślazu?
Ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży, osoby przyjmujące leki na stałe i osoby z cukrzycą, jeśli sięgają po słodzone syropy. Przy objawach alergii po pierwszym użyciu przerwij stosowanie[10].
