Dziewanna to wysoka roślina z rodziny trędownikowatych o żółtych kwiatach i grubych, filcowych liściach, którą od wieków stosuje się w domowych sposobach na kaszel i dolegliwości gardła[1, 2]. Olej z jej kwiatów bywa też polecany na ból ucha, ale popularność dziewanny jest znacznie większa niż liczba badań, które sprawdzały ją u ludzi.
W skrócie
- Kwiat dziewanny tradycyjnie stosuje się przy suchym kaszlu i chrypce, ale nie ma badań klinicznych, które by to potwierdzały.
- Krople do uszu z dziewanną badano tylko w mieszankach z czosnkiem, nagietkiem i dziurawcem, w kilku małych badaniach jednego zespołu.
- Przegląd Cochrane uznał, że dowody są niewystarczające, by stwierdzić, czy takie krople działają.
- Działanie przeciwwirusowe i przeciwzapalne opisano głównie w badaniach laboratoryjnych.
- Napar z kwiatów uchodzi za łagodny, ale u dzieci, w ciąży i przy bólu ucha z wyciekiem potrzebna jest ostrożność lub wizyta u lekarza.
Czym jest dziewanna i co zawiera
W ziołolecznictwie wykorzystuje się głównie kwiaty trzech gatunków: dziewanny drobnokwiatowej (Verbascum thapsus), wielkokwiatowej (V. densiflorum) i kutnerowatej (V. phlomoides). Rzadziej używa się liści. Dziewanna zawiera flawonoidy, irydoidy, glikozydy fenyloetanoidowe (m.in. werbaskozyd), saponiny oraz niewielkie ilości witaminy C i składników mineralnych[1]. W naparze z kwiatów wykryto też kwasy fenolowe, aminokwasy i cukry[3]. Kwiaty zawierają również śluzy, które powlekają podrażnioną błonę śluzową gardła – na tym opiera się tradycyjne zastosowanie przy suchym kaszlu.
W medycynie ludowej dziewannę stosowano przy kaszlu, astmie, biegunce, migrenie i stanach zapalnych[2]. W Hiszpanii używano jej także przy zapaleniu ucha, chorobach stawów i dolegliwościach układu krążenia; autorzy przeglądu tamtejszych zastosowań tłumaczą je przede wszystkim przeciwzapalnym działaniem zawartych w niej związków, ale opierają się na danych chemicznych i symulacjach komputerowych, a nie na badaniach u ludzi[4].
Dziewanna na kaszel – co wiadomo
Kaszel to najbardziej znane zastosowanie dziewanny, a zarazem takie, w którym brakuje danych klinicznych. Przeglądy naukowe opisują jej tradycyjne użycie przy chorobach płuc i kaszlu, ale przywoływane w nich działania – przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne – pochodzą z badań na komórkach i zwierzętach[1, 2].
Europejska Agencja Leków dopuszcza kwiat dziewanny jako tradycyjny produkt leczniczy łagodzący ból gardła przy suchym kaszlu i przeziębieniu. Podstawą jest jednak wyłącznie długa tradycja stosowania – komitet ds. leków roślinnych zaznaczył brak badań klinicznych z preparatami z kwiatu dziewanny. Dziewanna często trafia też do mieszanek ziołowych na kaszel, razem z innymi roślinami śluzowymi, np. porostem islandzkim.
Ocena dowodów: brak dowodów u ludzi. Napar może łagodzić podrażnione gardło, podobnie jak inne domowe sposoby na kaszel, ale nie wiadomo, czy skraca chorobę.
Olej z dziewanny i krople do uszu
Drugie popularne zastosowanie to krople do uszu z olejem, w którym macerowano kwiaty dziewanny. Badania kliniczne dotyczyły wyłącznie mieszanek wieloziołowych. W badaniu z udziałem 103 dzieci w wieku 6–18 lat z bólem ucha w przebiegu ostrego zapalenia ucha środkowego krople z czosnkiem, dziewanną, nagietkiem i dziurawcem w oliwie łagodziły ból podobnie jak krople znieczulające[5]. W kolejnym badaniu z udziałem 171 dzieci ziołowe krople działały nieco lepiej niż krople znieczulające, ale sami autorzy przyznali, że ból w około 80% ustępował samoistnie z upływem czasu, a najlepsza grupa leczenia odpowiadała jedynie za ok. 7% całkowitego zmniejszenia bólu[6].
Przegląd Cochrane objął trzy takie badania (274 pacjentów), wszystkie z udziałem tego samego współautora. Wyniki wypadały na korzyść kropli ziołowych, ale w żadnym z nich nie porównano kropli z placebo, dlatego autorzy przeglądu uznali, że dowody nie pozwalają stwierdzić, czy krople do uszu w ogóle działają[7]. Przegląd systematyczny metod niekonwencjonalnych w zapaleniu ucha środkowego u dzieci również podsumował, że dowody na ich skuteczność są ograniczone i lekarze nie uważają ich za metodę leczenia[8].
Ocena dowodów: obiecujące, ale badań jest mało – i dotyczą mieszanki ziół, a nie samej dziewanny. Przegląd Cochrane obejmował wyłącznie chorych z ostrym zapaleniem ucha środkowego bez perforacji błony bębenkowej[7].
Inne zastosowania
W badaniu z udziałem 93 kobiet po pierwszym porodzie krem z dziewanną stosowany przez 10 dni poprawiał gojenie rany po nacięciu krocza bardziej niż placebo, przy czym różnica była istotna dopiero w 10. dniu[9]. To pojedyncze badanie, które wymaga potwierdzenia. W doświadczeniach laboratoryjnych napar z kwiatów dziewanny hamował namnażanie wirusów grypy i opryszczki[3], ale nie oznacza to, że picie naparu chroni przed infekcją.
Popularne mity – czego badania nie potwierdzają
- „Dziewanna leczy zapalenie oskrzeli i astmę”. Brakuje badań klinicznych; opisy działania na drogi oddechowe opierają się na tradycji i badaniach przedklinicznych[1, 2]. Astma wymaga leczenia zaleconego przez lekarza.
- „Olej z dziewanny wyleczy zapalenie ucha”. Badania dotyczyły łagodzenia bólu przez kilka dni, nie leczenia infekcji, a ból w większości przypadków mijał sam[6, 7].
- „Działa przeciwwirusowo, więc zastąpi leki”. Działanie przeciwwirusowe pokazano tylko w probówce[3].
- „Działa przeciwnowotworowo”. Takie doniesienia pochodzą z badań na komórkach i zwierzętach[1], nie z badań u ludzi.
Jak przygotować napar i olej
Najczęściej przygotowuje się napar z suszonych kwiatów. Dawki podawane w monografii Europejskiej Agencji Leków to ok. 1,5–2 g kwiatów na 150 ml wrzącej wody, wyłącznie u młodzieży powyżej 12 lat i dorosłych – są to wartości wynikające z tradycji stosowania, a nie z badań skuteczności. Kwiaty i liście pokryte są drobnymi włoskami, które mogą podrażniać gardło, dlatego napar przecedza się przez gęste sitko, gazę lub filtr do kawy. Jeśli kaszel trwa dłużej niż tydzień, nasila się albo towarzyszą mu duszność czy wysoka gorączka, potrzebna jest konsultacja lekarska. Jak odróżnić zwykłe przeziębienie od grypy, opisujemy w artykule o przeziębieniu i grypie.
Olej z dziewanny do uszu przygotowuje się zwykle domowym sposobem, przez macerowanie kwiatów w oliwie. W badaniach używano gotowych, kontrolowanych preparatów, i to w połączeniu z innymi ziołami[5, 6]. Domowy olej nie jest jałowy i nie ma znanego składu.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
- Działania niepożądane: w badaniu z udziałem dzieci kilkudniowe stosowanie ziołowych kropli do uszu było dobrze tolerowane[6]. Opisano też przypadek zawodowego zapalenia skóry wywołanego pyłem z suszu dziewanny[10].
- Ucho: niczego nie wkraplaj do ucha, jeśli wycieka z niego płyn lub ropa, jeśli podejrzewasz pęknięcie błony bębenkowej albo masz rurki wentylacyjne. Silny ból, gorączka, ból u niemowlęcia lub objawy trwające dłużej niż 2–3 dni wymagają wizyty u lekarza.
- Interakcje z lekami: nie opisano istotnych interakcji, ale brakuje też badań, które by je sprawdzały. Przy stałym przyjmowaniu leków warto zajrzeć do artykułu o interakcjach leków z ziołami i zapytać farmaceutę.
- Ciąża, karmienie piersią, dzieci: brak danych o bezpieczeństwie, dlatego monografia EMA nie zaleca naparu w ciąży, podczas karmienia piersią ani u dzieci poniżej 12 lat.
Najczęstsze pytania
Na co pomaga dziewanna?
Tradycyjnie stosuje się ją przy suchym kaszlu, chrypce i podrażnionym gardle oraz w kroplach na ból ucha[2]. Żadne z tych zastosowań nie zostało dobrze potwierdzone w badaniach klinicznych z samą dziewanną.
Czy olej z dziewanny pomaga na ból ucha?
Krople z dziewanną w mieszance z czosnkiem, nagietkiem i dziurawcem łagodziły ból ucha u dzieci podobnie jak krople znieczulające, ale ból zwykle ustępował też samoistnie[5, 6]. Przegląd Cochrane uznał te dowody za niewystarczające[7].
Czy dziewanna działa wykrztuśnie?
Nie ma badań u ludzi, które by to sprawdzały. Śluzy z kwiatów mogą łagodzić podrażnienie gardła, a pozostałe działania opisano w badaniach laboratoryjnych[1].
Kto nie powinien stosować dziewanny?
Ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży i karmiące oraz rodzice małych dzieci, bo brakuje danych o bezpieczeństwie. Kropli do uszu nie stosuje się przy wycieku z ucha lub podejrzeniu uszkodzenia błony bębenkowej[7].
