Szałwia – działanie na gardło, uderzenia gorąca i pamięć według badań

Szałwia lekarska (Salvia officinalis) to aromatyczny półkrzew z rodziny jasnotowatych, pochodzący z basenu Morza Śródziemnego, znany w kuchni jako przyprawa, a w ziołolecznictwie głównie jako środek do płukania gardła^[1]. Liście szałwii badano też pod kątem uderzeń gorąca w menopauzie i pamięci – z różnym skutkiem, a jej olejek eteryczny zawiera tujon, który w większych ilościach jest szkodliwy.

W skrócie

• Spray z wyciągiem z szałwii łagodził ból gardła lepiej niż placebo w badaniu z randomizacją, ale badań jest niewiele.
• Przy uderzeniach gorąca wyniki są zachęcające, lecz metaanaliza czterech małych badań dała wynik niejednoznaczny.
• Wpływ na pamięć i funkcje poznawcze jest obiecujący, ale opiera się na kilku małych badaniach o słabej metodologii.
• Napar z liści pity krótko jest uznawany za bezpieczny; olejek eteryczny może wywołać drgawki, zwłaszcza u dzieci.
• Szałwii w dawkach leczniczych nie stosuje się w ciąży, podczas karmienia piersią, u dzieci (doustnie) ani przy padaczce.

Czym jest szałwia lekarska i co zawiera

Surowcem leczniczym są liście szałwii. Zawierają olejek eteryczny oraz związki polifenolowe, m.in. kwas rozmarynowy, kwas karnozowy i flawonoidy, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne i przeciwutleniające^[1]. W olejku eterycznym znajdują się tujon, kamfora i cyneol – substancje, które w dużych dawkach mogą wywoływać drgawki^[2]. Ilość tujonu zależy od odmiany, pochodzenia rośliny i formy preparatu: najwięcej jest go w czystym olejku, znacznie mniej w naparze.

Nie należy mylić szałwii lekarskiej z szałwią hiszpańską (Salvia lavandulaefolia), która pojawia się w części badań nad pamięcią, ani z szałwią wieszczą (Salvia divinorum), rośliną o działaniu psychoaktywnym.

Szałwia na ból gardła

Płukanie gardła naparem z szałwii to jedno z najstarszych domowych zastosowań tej rośliny. W badaniu z randomizacją i podwójnie ślepą próbą z udziałem 286 osób z ostrym, wirusowym zapaleniem gardła spray z 15-procentowym wyciągiem z szałwii zmniejszał ból gardła istotnie bardziej niż placebo, a ulga pojawiała się w ciągu pierwszych dwóch godzin^[3]. Działania niepożądane były łagodne – głównie suchość lub pieczenie w gardle^[3]. W innym badaniu spray z szałwią i jeżówką łagodził objawy bólu gardła podobnie jak spray z chlorheksydyną i lidokainą^[4].

Ocena dowodów: obiecujące, ale badań jest mało. Szałwia może łagodzić dolegliwości, ale nie leczy anginy bakteryjnej. Wysoka gorączka, ropne naloty na migdałkach, trudności w przełykaniu lub ból trwający dłużej niż kilka dni wymagają wizyty u lekarza.

Szałwia a uderzenia gorąca w menopauzie

Szałwia od dawna uchodzi za zioło „na poty”. Metaanaliza czterech badań klinicznych z udziałem 310 kobiet po menopauzie wykazała, że we wszystkich badaniach uderzenia gorąca stawały się rzadsze i słabsze, jednak w łącznej analizie zmniejszenie ich częstości było na granicy istotności statystycznej, a wpływu na nasilenie nie potwierdzono; wyniki poszczególnych badań znacznie się różniły^[5].

W otwartym badaniu bez grupy placebo 71 kobiet przyjmowało raz dziennie tabletkę ze świeżych liści szałwii przez 8 tygodni; wskaźnik uwzględniający liczbę i nasilenie uderzeń gorąca zmniejszył się o 64%^[6]. Brak grupy kontrolnej utrudnia jednak ocenę, ile z tej poprawy to efekt samej szałwii. W późniejszym badaniu z placebo, obejmującym 80 kobiet, wyciąg ze świeżej szałwii przez 4 tygodnie łagodził uderzenia gorąca i inne objawy menopauzy, a tolerancja była bardzo dobra^[7]. Badanie z placebo sponsorował producent testowanego preparatu, a w zespole autorów był jego pracownik^[7].

Ocena dowodów: obiecujące, ale badań jest mało. Podobnie niepewne są dane o innych ziołach stosowanych w tym okresie, np. o pluskwicy groniastej. Jeśli objawy menopauzy utrudniają codzienne życie, porozmawiaj z ginekologiem o skutecznych metodach leczenia.

Pamięć i funkcje poznawcze

Przegląd systematyczny badań klinicznych nad szałwią lekarską i hiszpańską wykazał korzystny wpływ na sprawność umysłową zarówno u zdrowych osób, jak i u chorych z otępieniem, przy dobrej tolerancji^[8]. Autorzy zaznaczyli jednak, że badania były nieliczne, małe, stosowano w nich różne preparaty i często brakowało informacji o ich składzie^[8].

W badaniu z udziałem 20 osób po 65. roku życia jednorazowa dawka 333 mg standaryzowanego wyciągu z szałwii poprawiała zapamiętywanie i uwagę przez kilka godzin w porównaniu z placebo^[9]. W 4-miesięcznym badaniu z udziałem 42 osób z łagodną lub umiarkowaną chorobą Alzheimera wyciąg z szałwii dał lepsze wyniki w testach funkcji poznawczych niż placebo^[10]. To jednak zbyt mało, by zalecać szałwię w leczeniu otępienia.

Ocena dowodów: obiecujące, ale badań jest mało. Podobnie jak w przypadku miłorzębu japońskiego, efekty obserwowane w małych badaniach wymagają potwierdzenia w większych.

Inne zastosowania: cukier i cholesterol

Metaanaliza trzech badań z udziałem chorych na cukrzycę wykazała, że wyciąg z szałwii obniżał stężenie glukozy na czczo i cholesterolu LDL, bez wpływu na trójglicerydy i HDL^[11]. Autorzy podkreślili, że przy tak małej liczbie badań potrzebne są lepsze dane^[11]. Ocena dowodów: obiecujące, ale badań jest mało. Szałwia nie zastępuje leków przeciwcukrzycowych.

Popularne mity – czego badania nie potwierdzają

• „Szałwia leczy anginę i infekcje”. Badania dotyczyły łagodzenia bólu gardła, nie leczenia zakażeń bakteryjnych^[3].
• „Szałwia działa przeciwnowotworowo”. Działanie przeciwnowotworowe, przeciwbakteryjne czy przeciwzapalne opisano głównie w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach^[1] – brak dowodów u ludzi.
• „Chroni przed chorobą Alzheimera”. Nie ma badań, które pokazywałyby, że szałwia zapobiega otępieniu.
• „Olejek z szałwii jest naturalny, więc bezpieczny”. Opisano drgawki u noworodka i małego dziecka po przypadkowym kontakcie z olejkiem szałwiowym^[2].
• „Szałwia zatrzymuje laktację”. To popularna rada ludowa, ale brakuje badań klinicznych, które by to potwierdzały.

Jak stosować szałwię

• Napar do płukania gardła i jamy ustnej – najpopularniejsza forma; płyn się wypluwa, więc ilość połkniętego tujonu jest niewielka.
• Spray do gardła z wyciągiem – w badaniu skuteczny był preparat 15-procentowy, stosowany przez 3 dni^[3].
• Tabletki z wyciągiem ze świeżych liści – w badaniach nad menopauzą przyjmowano je raz dziennie przez 4–8 tygodni^{[6, 7]}.
• Napar do picia – z szacunków toksykologów wynika, że dopuszczalne dzienne spożycie tujonu odpowiada 2–20 filiżankom herbaty z szałwii, w zależności od zawartości tujonu, dlatego krótkotrwałe picie uznano za bezpieczne^[12].

Podane wartości pochodzą z badań i nie są zaleceniem. Szałwię jako lek stosuje się krótko; jeśli objawy nie mijają, skonsultuj się z lekarzem. Olejku eterycznego z szałwii nie przyjmuj doustnie.

Bezpieczeństwo szałwii: tujon, przeciwwskazania i interakcje

Tujon działa drgawkotwórczo. Analiza toksykologiczna oparta m.in. na długoterminowych badaniach na zwierzętach wykazała, że obecne limity tujonu w żywności i lekach dobrze chronią konsumentów, a krótkotrwałe stosowanie herbaty z szałwii można uznać za bezpieczne^[12]. Ryzyko rośnie przy długim piciu dużych ilości naparu, mocnych nalewkach i przede wszystkim przy olejku eterycznym.

• Działania niepożądane. W badaniach szałwia była dobrze tolerowana; po sprayu zdarzała się suchość i pieczenie w gardle^{[3, 7]}.
• Padaczka. Ze względu na tujon i kamforę osoby z padaczką lub skłonnością do drgawek nie powinny przyjmować szałwii doustnie ani stosować olejku.
• Dzieci. Olejek szałwiowy wywoływał drgawki u dzieci^[2]; trzymaj go poza ich zasięgiem. Doustnego stosowania szałwii leczniczo u dzieci się nie zaleca.
• Ciąża i karmienie piersią. Brakuje danych o bezpieczeństwie, dlatego w tym czasie lepiej zrezygnować z szałwii w dawkach leczniczych. Szałwia jako przyprawa do potraw nie budzi zastrzeżeń.
• Cukrzyca i leki. Szałwia może obniżać poziom glukozy^[11], więc przy lekach przeciwcukrzycowych warto kontrolować cukier. Jeśli przyjmujesz leki przeciwpadaczkowe lub inne leki na stałe, sprawdź możliwe interakcje leków z ziołami i porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą.
• Hormonozależne nowotwory. Mechanizm działania szałwii na uderzenia gorąca nie jest wyjaśniony, dlatego przy raku piersi lub innym nowotworze hormonozależnym przed jej stosowaniem skonsultuj się z onkologiem.

Najczęstsze pytania

Na co pomaga szałwia?

Najlepiej zbadano łagodzenie bólu gardła sprayem lub płukanką z szałwią^[3]. Obiecujące, ale wciąż słabo udokumentowane są efekty przy uderzeniach gorąca w menopauzie i w zakresie pamięci^{[5, 8]}.

Czy można pić szałwię codziennie?

Krótkotrwałe picie naparu uznaje się za bezpieczne, ale ze względu na tujon nie powinno się pić dużych ilości przez długi czas^[12]. Do codziennego, długiego stosowania lepiej nadają się inne napary ziołowe, np. z rumianku.

Kto nie powinien stosować szałwii?

Kobiety w ciąży i karmiące piersią, osoby z padaczką oraz dzieci (doustnie). Ostrożność powinny zachować osoby z cukrzycą przyjmujące leki obniżające cukier, bo szałwia może dodatkowo obniżać glukozę^[11].

Czy szałwia pomaga na poty w menopauzie?

Niektóre badania pokazują zmniejszenie uderzeń gorąca, ale metaanaliza dała wynik niejednoznaczny, a badania były małe^[5]. Można jej spróbować, jednak przy nasilonych objawach lepiej porozmawiać z ginekologiem.