Brzoza – w Polsce przede wszystkim brzoza brodawkowata (Betula pendula) i brzoza omszona (Betula pubescens) – to jedno z najbardziej charakterystycznych drzew naszego krajobrazu i od wieków roślina lecznicza. Zielarstwo wykorzystuje jej liście, wiosenny sok i korę, a dla wielu osób brzoza to przede wszystkim źródło uciążliwej alergii.
W skrócie
- Liść brzozy to tradycyjny środek „moczopędny”, uznawany przez Europejską Agencję Leków za lek roślinny o tradycyjnym zastosowaniu, ale dobrych badań klinicznych brakuje.
- Sok brzozowy to głównie woda z niewielką ilością cukrów i składników mineralnych; nie ma badań u ludzi, które potwierdzałyby jego prozdrowotne działanie.
- Z kory brzozy pozyskuje się betulinę i inne triterpeny – żel z ekstraktem z kory jest zarejestrowanym w UE lekiem na rany w rzadkiej chorobie skóry.
- Pyłek brzozy to w Europie Środkowej i Północnej najważniejszy alergen drzew, a większość uczulonych reaguje też na niektóre surowe owoce, orzechy i warzywa.
- Osoby uczulone na pyłek brzozy mogą reagować również na jej liście i sok.
Czym jest brzoza i co zawiera
Rodzaj Betula obejmuje ponad sto gatunków drzew i krzewów strefy umiarkowanej i chłodnej półkuli północnej, ale w medycynie ludowej wykorzystywano tylko kilka z nich[1]. W różnych częściach brzozy znaleziono m.in. triterpeny (w tym betulinę i kwas betulinowy), flawonoidy, kwasy fenolowe, lignany i diaryloheptanoidy[1]. Głównymi składnikami standaryzowanego ekstraktu z liści są flawonoidy – hiperozyd i pochodne kwercetyny oraz mirycetyny – a także kwas chlorogenowy[2]. Białą barwę kory brzoza zawdzięcza właśnie betulinie.
Liście brzozy na drogi moczowe – co mówią badania
Liść brzozy to klasyczne zioło „na nerki”. Europejska Agencja Leków (EMA) zalicza go do tradycyjnych produktów leczniczych roślinnych: na podstawie długiej tradycji stosowania może być używany do zwiększenia ilości moczu i przepłukiwania dróg moczowych jako uzupełnienie leczenia łagodnych dolegliwości. Status „tradycyjny” oznacza, że opiera się on na wieloletnim stosowaniu, a nie na badaniach z grupą kontrolną.
Badań nad samą brzozą jest niewiele. Przegląd ziół stosowanych przy niepowikłanych zakażeniach dróg moczowych wskazał, że dla liści brzozy dostępne są głównie badania obserwacyjne, a do potwierdzenia skuteczności potrzebne są większe badania z placebo[3]. W pilotażowym badaniu na szczurach standaryzowany ekstrakt z liści brzozy podawany przez trzy dni nie zwiększył ani objętości moczu, ani wydalania sodu i potasu[2]. Z kolei zespół z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego wykazał, że składniki naparu z liści brzozy w warunkach laboratoryjnych działały przeciwzapalnie i utrudniały bakteriom E. coli przyleganie do komórek pęcherza, a metabolity związków fenolowych z naparu pojawiały się potem w moczu[4]. To jednak nie dowód, że napar zapobiega zapaleniu pęcherza.
Ocena: obiecujące, ale badań jest mało. W profilaktyce nawracających infekcji lepiej zbadana jest żurawina, a podobną „moczopędną” renomę jak brzoza ma pokrzywa.
Sok brzozowy – co o nim wiadomo
Sok brzozowy (oskoła) wypływa wczesną wiosną z nawierconego pnia. To w większości woda z niewielką ilością cukrów, zawierająca też składniki mineralne, m.in. cynk, miedź i mangan[5]. Badanie soku z polskich brzóz pokazało jednak, że zawiera on również metale ciężkie – ołów, nikiel, chrom i kadm – a ich stężenia w soku z różnych drzew, zebranym tego samego dnia, mogą się różnić nawet kilkadziesiąt razy[5]. Autorzy ostrzegli, że sok z jednego drzewa może nie mieć wartości odżywczej, a do tego być niebezpieczny, i zalecili łączenie soku z wielu drzew[5].
Badań soku brzozowego z udziałem ludzi nie ma. Ocena: brak dowodów u ludzi – to sezonowy napój, nie środek leczniczy.
Kora brzozy i betulina
W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach betulina i kwas betulinowy wykazują działanie przeciwzapalne i przeciwnowotworowe, ale autorzy przeglądów zaznaczają, że to wciąż etap badań przedklinicznych[1].
Jedno zastosowanie kory brzozy zostało za to potwierdzone w rzetelnych badaniach klinicznych. Żel zawierający 10% suchego ekstraktu z kory brzozy w oleju słonecznikowym jest pierwszym lekiem zarejestrowanym w UE do leczenia ran w dystroficznej i łącznej postaci pęcherzowego oddzielania się naskórka – rzadkiej choroby genetycznej, w której skóra tworzy pęcherze i rany przy najmniejszym urazie[6]. W badaniu III fazy z udziałem 223 pacjentów rana docelowa całkowicie zamknęła się w ciągu 45 dni u 41% osób stosujących żel z kory brzozy wobec 29% w grupie żelu kontrolnego[7]. Ocena: dobrze udokumentowane – ale tylko dla tego konkretnego leku i tej choroby, a nie dla domowych maści czy wywarów z kory.
Alergia na brzozę i zespół alergii jamy ustnej
Pyłek brzozy dominuje wśród pyłków drzew w Europie Północnej i Środkowej i jest jedną z głównych przyczyn alergicznego nieżytu nosa[8]. Główny alergen brzozy, białko Bet v 1, ma podobne odpowiedniki w pyłku olchy, leszczyny, dębu, grabu i buka, dlatego objawy mogą trwać dłużej niż samo pylenie brzozy[8]. W ostatnich dekadach, w związku ze zmianami klimatu, wzrosły stężenia pyłku brzozy i wydłużył się sezon pylenia, a wraz z tym przybyło osób uczulonych[8].
Białka podobne do Bet v 1 występują też w wielu roślinach jadalnych, więc większość osób uczulonych na pyłek brzozy ma zespół alergii pyłkowo-pokarmowej[8]. Jego typową postacią jest zespół alergii jamy ustnej: swędzenie ust i gardła zaczyna się zaraz po włożeniu do ust surowego owocu, orzecha czy warzywa (u osób uczulonych na brzozę często np. jabłka) i zwykle mija po kilku minutach[9]. Ten sam produkt po ugotowaniu zwykle nie wywołuje objawów, dlatego wiele osób dobrze toleruje np. pieczone jabłka czy kompot[9]. U 1–2% chorych reakcje bywają jednak ciężkie, aż do wstrząsu anafilaktycznego[9].
Leczenia, które pozwalałoby bezpiecznie jeść wywołujące objawy surowe produkty, na razie nie ma – podstawą jest ich unikanie[10]. Odczulanie (immunoterapia alergenowa) łagodzi natomiast objawy kataru siennego: w metaanalizie badań z randomizacją podjęzykowa immunoterapia przy alergii na pyłek brzozy przyniosła istotną statystycznie poprawę[11]. Czy odczulanie pomaga także na alergię pokarmową związaną z brzozą, nie wiadomo – przegląd systematyczny uznał, że dowodów jest za mało, by to rozstrzygnąć[10].
Popularne mity – czego badania nie potwierdzają
- „Sok brzozowy oczyszcza organizm i wzmacnia odporność” – nie ma badań u ludzi, które by to pokazywały, a sok z przypadkowego drzewa może zawierać metale ciężkie[5].
- „Liście brzozy rozpuszczają kamienie nerkowe” – brak na to dowodów. Kamicy najlepiej zapobiegać odpowiednim nawodnieniem i dietą, o czym piszemy w artykule o tym, jak zapobiec kamicy nerkowej.
- „Betulina leczy raka” – działanie przeciwnowotworowe wykazano w komórkach i u zwierząt, nie u ludzi[1].
- „Herbatka z brzozy odchudza” – nawet jeśli zwiększa ilość moczu, utrata wody to nie utrata tkanki tłuszczowej.
Jak stosuje się brzozę
Liście brzozy stosuje się najczęściej jako napar. Monografia EMA podaje dla dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat 2–3 g rozdrobnionych liści zalanych 150 ml wrzącej wody, 3–4 razy dziennie – to wartości z monografii, nie indywidualne zalecenie. W czasie kuracji trzeba pić dużo płynów, bo efekt „przepłukiwania” dróg moczowych zależy od ilości wypitej wody. Dla soku brzozowego nie ustalono „leczniczej” dawki.
Bezpieczeństwo, przeciwwskazania i interakcje
- Alergia na pyłek brzozy. W fińskim badaniu u osób uczulonych na pyłek brzozy świeży sok wywołał natychmiastową reakcję skórną u 39%, a rozgnieciony liść u 28% z nich[12]. Jeśli masz alergię na brzozę, zachowaj ostrożność z naparem z liści i sokiem.
- Choroby serca i nerek. Według monografii EMA naparu z liści brzozy nie powinny stosować osoby, które z powodu ciężkiej choroby serca lub nerek muszą ograniczać płyny. Liść brzozy nie zastępuje leków moczopędnych.
- Objawy zakażenia. Gorączka, krew w moczu czy silne skurcze, a także dolegliwości ze strony dróg moczowych u dzieci, kobiet w ciąży i mężczyzn wymagają wizyty u lekarza, a nie samoleczenia[3].
- Ciąża, karmienie piersią, dzieci. Brakuje danych o bezpieczeństwie, dlatego EMA nie zaleca stosowania liści brzozy w ciąży, w czasie karmienia piersią ani u dzieci poniżej 12 lat.
- Leki. Nie opisano dobrze udokumentowanych interakcji, ale jeśli przyjmujesz na stałe leki moczopędne lub inne leki, przed kuracją porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą. Więcej o tym w artykule o interakcjach leków z ziołami i suplementami.
Najczęstsze pytania
Na co pomaga liść brzozy?
Tradycyjnie stosuje się go do przepłukiwania dróg moczowych przy łagodnych dolegliwościach. Badań klinicznych jest jednak mało, a w badaniu na szczurach ekstrakt nie zwiększył ilości moczu[2].
Czy sok z brzozy jest zdrowy?
Nie ma badań u ludzi, które potwierdzałyby jego lecznicze działanie. Sok z jednego drzewa może zawierać metale ciężkie, dlatego bezpieczniejszy jest sok łączony z wielu drzew[5].
Dlaczego przy alergii na brzozę swędzą usta po jabłku?
Białka surowych owoców, orzechów i warzyw przypominają główny alergen pyłku brzozy, więc układ odpornościowy reaguje na nie podobnie[8]. Objawy zwykle ograniczają się do jamy ustnej i pojawiają się po surowym produkcie, a po ugotowanym najczęściej nie[9].
Kto nie powinien pić naparu z liści brzozy?
Osoby uczulone na pyłek brzozy, chorzy, którzy muszą ograniczać płyny z powodu ciężkiej choroby serca lub nerek, kobiety w ciąży i karmiące oraz dzieci poniżej 12 lat. Objawy zakażenia dróg moczowych, zwłaszcza z gorączką lub krwią w moczu, wymagają konsultacji lekarskiej[3].
