Wrotycz pospolity (Tanacetum vulgare) to roślina o żółtych, guzikowatych koszyczkach kwiatów, którą łatwo spotkać na przydrożach, nieużytkach i w ogrodach. Dawniej służył jako środek „na robaki”, do odstraszania owadów, a także – z tragicznymi skutkami – do wywoływania poronień. Dziś wiadomo, że wrotycz jest rośliną trującą, głównie z powodu tujonu, dlatego w tym artykule bezpieczeństwo jest na pierwszym planie.
W skrócie
- Wrotycz zawiera olejek eteryczny, w którym często dominuje tujon – związek działający toksycznie na układ nerwowy i drgawkotwórczo.
- Zawartość tujonu bardzo różni się między roślinami, więc domowego naparu z wrotyczu nie da się bezpiecznie dawkować. Olejku wrotyczowego nie wolno przyjmować doustnie.
- Wrotycz nie jest ani skutecznym, ani bezpiecznym środkiem poronnym. Próby przerwania ciąży ziołami kończą się ciężkimi zatruciami, a nawet śmiercią.
- Działanie przeciwpasożytnicze wykazano w laboratorium i u owiec. U ludzi nie ma na nie dowodów.
- Olejek z wrotyczu odstraszał kleszcze w testach laboratoryjnych, ale nie ma dowodów, że roślina w ogrodzie lub domowy wywar chronią przed kleszczami.
Wrotycz – czym jest i co zawiera
Wrotycz to wieloletnia roślina z rodziny astrowatych, o pierzastych liściach i intensywnym, kamforowym zapachu. Surowcem w medycynie ludowej były kwiaty i ziele. Przegląd systematyczny dotyczący roślin z rodzaju Tanacetum opisuje ich długą historię w medycynie ludowej wielu kultur, m.in. jako środków przeciwrobaczych i owadobójczych, ale zaznacza, że zawarte w nich związki zbadano głównie w laboratorium [1].
Najważniejszy dla bezpieczeństwa jest skład olejku eterycznego, który u wrotyczu jest wyjątkowo zmienny. W badaniu roślin z 40 stanowisk w Norwegii wyróżniono siedem chemotypów, czyli odmian chemicznych; najczęstszy był typ z przewagą beta-tujonu, a inne rośliny zawierały głównie kamforę lub inne związki [2]. Podobnie w Szwecji olejek z kwiatów z jednego stanowiska zawierał łącznie około 50% tujonu, a z innego głównie pineny [3]. Wyglądem rośliny się nie różnią, więc zbierając wrotycz, nie wiesz, ile tujonu zawiera.
Tujon w badaniach na zwierzętach hamuje receptor GABA-A w mózgu, co zależnie od dawki prowadzi do pobudzenia i drgawek. Głównym skutkiem toksycznym, zarówno po jednorazowym, jak i długotrwałym podawaniu, jest uszkodzenie układu nerwowego [4]. Europejska Agencja Leków wydała osobne stanowisko w sprawie leków roślinnych zawierających tujon, a dla wrotyczu nie opracowała monografii uznającej jakiekolwiek zastosowanie lecznicze.
Na co stosuje się wrotycz – co mówią badania
Odstraszanie kleszczy i owadów
Wiele osób szuka wrotyczu jako naturalnego środka na kleszcze. W testach laboratoryjnych olejek z kwiatów szwedzkiego wrotyczu i jego frakcje odstraszały nawet 90–100% nimf kleszcza pospolitego, a pojedyncze składniki olejku, w tym tujon, około 64–72% [3]. To jednak badanie na kleszczach w szalce, a nie na ludziach w terenie. Nie ma badań pokazujących, że rosnący w ogrodzie wrotycz, wywar z niego czy wcieranie olejku w skórę zmniejsza liczbę ukąszeń. Ocena: brak dowodów u ludzi. Sprawdzone sposoby ochrony opisujemy w artykule o kleszczach i kleszczowym zapaleniu mózgu.
Pasożyty
Wrotycz od wieków uchodził za środek przeciwrobaczy. W badaniu laboratoryjnym wyciągi z liści i kwiatów hamowały wylęganie się jaj i rozwój larw nicieni pasożytujących u owiec [5]. W badaniu na 30 jagniętach wyciąg podawany w specjalnych bolusach do żwacza zmniejszał liczbę jaj pasożytów w kale w porównaniu z grupą kontrolną, bez widocznych działań niepożądanych [6]. To wyniki weterynaryjne – badań klinicznych u ludzi nie ma. Ocena: brak dowodów u ludzi.
Szumy uszne i inne zastosowania
Jedynym badaniem klinicznym z udziałem wrotyczu, jakie znaleźliśmy, było badanie preparatu złożonego z dzikiej róży, pokrzywy i wrotyczu u 103 osób z przewlekłymi szumami usznymi. Po 3 miesiącach grupa przyjmująca kapsułki oceniała dolegliwość jako mniej uciążliwą niż grupa placebo, ale wyniki badania słuchu się nie zmieniły [7]. Nie wiadomo, jaki udział w efekcie miał sam wrotycz. Ocena: obiecujące, ale badań jest mało. Działanie przeciwutleniające, przeciwbakteryjne czy przeciwnowotworowe wyciągów opisano tylko w badaniach laboratoryjnych [1].
Popularne mity – czego badania nie potwierdzają
- „Wrotyczem można bezpiecznie wywołać poronienie”. Rośliny stosowane w tym celu działają zwykle dopiero w dawkach trujących dla kobiety. W 14-letniej analizie zgłoszeń do ośrodka toksykologicznego w Montevideo opisano 86 zatruć naparami ziołowymi pitymi w celu poronienia, w tym przypadki niewydolności wielonarządowej i zgony [8]. Przegląd toksykologów z Harvardu podkreśla, że ziołowe środki poronne wiążą się z dużym ryzykiem ciężkich powikłań i śmierci [9]. W sytuacji nieplanowanej ciąży trzeba skontaktować się z lekarzem – zioła nie są metodą jej przerwania.
- „Wrotycz to zioło na migrenę”. Na migrenę badano złocień marunę (Tanacetum parthenium) – inny gatunek z tego samego rodzaju. Nawet dla niego wyniki badań są niejednoznaczne [10]. Wrotycz pospolity nie był w tym wskazaniu badany.
- „Kuracja wrotyczem oczyści organizm z pasożytów”. Dowody pochodzą wyłącznie z badań laboratoryjnych i na owcach [5, 6]. Podejrzenie zakażenia pasożytami wymaga badania kału i leków przepisanych przez lekarza.
- „Skoro rośnie wszędzie, jest nieszkodliwy”. Pospolitość rośliny nie mówi nic o jej bezpieczeństwie. Zawartość tujonu zależy od chemotypu i może być wysoka [2].
Jak się stosuje – i dlaczego nie podajemy dawek
Dla wrotyczu nie ma ustalonych dawek leczniczych – ani z badań klinicznych, ani z monografii. Dlatego nie podajemy żadnych dawek i odradzamy przyjmowanie go doustnie w jakiejkolwiek postaci.
- Napar i wywar. W badaniu na gryzoniach wodny wyciąg z liści wrotyczu okazał się mało toksyczny, choć przy długim podawaniu obniżał poziom cukru we krwi [11]. Wyników tych nie można przenosić na ludzi, zwłaszcza że skład roślin z różnych stanowisk jest zupełnie inny [2].
- Olejek wrotyczowy. To najbardziej skoncentrowana postać tujonu. Nie stosuj go doustnie ani do wcierania w skórę.
- Tujon a dopuszczalne ilości. Toksykolodzy szacują dopuszczalne dzienne spożycie tujonu z ziół i diety na około 3–7 mg [4]. Bez badania laboratoryjnego nie wiadomo, ile tujonu jest w zebranym wrotyczu, więc nie da się tego limitu kontrolować.
- W ogrodzie. Wrotycz bywa sadzony jako roślina ozdobna lub do odstraszania szkodników. Przy jego zbieraniu warto używać rękawic i trzymać go z dala od dzieci.
Bezpieczeństwo: zatrucia, przeciwwskazania, interakcje
- Zatrucie i drgawki. Olejek wrotyczowy należy do 11 olejków roślinnych uznanych za silnie drgawkotwórcze ze względu na zawartość tujonu i kamfory. Opisano napady drgawek u wcześniej zdrowych osób, w tym dziecka, po stosowaniu takich olejków w celach leczniczych [12]. Drgawki, wymioty, splątanie lub utrata przytomności po spożyciu wrotyczu wymagają wezwania pogotowia lub kontaktu z ośrodkiem toksykologicznym.
- Ciąża i karmienie piersią. Wrotycz jest bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży i podczas karmienia piersią [8, 9].
- Dzieci. Nie podawaj wrotyczu dzieciom w żadnej postaci, także jako środka „na robaki”.
- Padaczka. Ponieważ tujon działa drgawkotwórczo [4], osoby z padaczką lub drgawkami w przeszłości powinny szczególnie unikać wrotyczu.
- Interakcje z lekami. Tujon jest rozkładany w wątrobie głównie przez enzymy CYP2A6 i CYP3A4, co może prowadzić do interakcji z lekami metabolizowanymi tą samą drogą [4]. Więcej w artykule o interakcjach leków z ziołami.
- Długie stosowanie. U zwierząt tujon uszkadzał układ nerwowy także przy długotrwałym podawaniu, są też niejednoznaczne dane o działaniu rakotwórczym u szczurów [4].
- Alergia. Wrotycz należy do astrowatych, więc osoby uczulone na rośliny z tej rodziny (np. rumianek, bylicę, arnikę) mogą reagować na niego wysypką przy kontakcie ze skórą.
Podobny problem z tujonem dotyczy piołunu, choć dla niego istnieją przynajmniej nieliczne badania kliniczne.
Najczęstsze pytania
Czy wrotycz jest trujący?
Tak. Zawiera tujon, który działa toksycznie na układ nerwowy i może wywołać drgawki, a olejek wrotyczowy należy do najsilniej drgawkotwórczych olejków roślinnych [4, 12]. Ilość tujonu w roślinie jest nieprzewidywalna.
Czy wrotycz odstrasza kleszcze?
Olejek z wrotyczu odstraszał kleszcze w testach laboratoryjnych [3]. Nie ma jednak badań, które pokazałyby, że roślina w ogrodzie albo domowe preparaty chronią ludzi przed ukąszeniami.
Czy wrotycz pomaga na pasożyty?
Działanie przeciwpasożytnicze wykazano tylko w laboratorium i u owiec [5, 6]. U ludzi takich badań nie ma, a przyjmowanie wrotyczu wiąże się z ryzykiem zatrucia tujonem.
Czy wrotycz może wywołać poronienie?
Wrotycz był tak stosowany w medycynie ludowej, ale ziołowe środki poronne działają zwykle dopiero w dawkach trujących i mogą prowadzić do niewydolności narządów i śmierci [8, 9]. W razie nieplanowanej ciąży trzeba zwrócić się do lekarza.
