Bakopa drobnolistna (Bacopa monnieri), w Indiach nazywana brahmi, pojawia się w składzie napojów energetycznych i suplementów „na pamięć”. Czy rzeczywiście daje szybkiego „kopa” umysłowi? Badania kliniczne dają tu dość jasną, choć nie do końca efektowną odpowiedź.
W skrócie
- Bakopa nie działa jak kofeina – w badaniu po jednorazowej dawce nie zaobserwowano żadnej poprawy funkcji poznawczych.
- Przy regularnym przyjmowaniu standaryzowanego wyciągu przez co najmniej 12 tygodni badania pokazują niewielką poprawę pamięci i szybkości uwagi.
- Badania są zwykle małe, a część z nich finansowana przez producentów wyciągów.
- Najczęstsze działania niepożądane to dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności, skurcze brzucha, częstsze wypróżnienia.
- Brakuje danych o bezpieczeństwie w ciąży, podczas karmienia i przy długotrwałym stosowaniu.
Czym jest bakopa drobnolistna
To niewielka, płożąca się roślina wieloletnia o mięsistych, drobnych liściach i białych lub bladofioletowych kwiatach. Rośnie na terenach podmokłych w strefie tropikalnej i subtropikalnej – w Indiach, ale też w Azji Południowo-Wschodniej, Australii, Afryce i obu Amerykach. W ajurwedzie, tradycyjnej medycynie indyjskiej, od wieków stosowano ją jako środek „wzmacniający umysł”: na pamięć i koncentrację, a także przy niepokoju, bezsenności czy padaczce. Tradycyjne zastosowania to jednak nie to samo co potwierdzone działanie – dla większości z nich brak badań klinicznych.
Jak może działać – co wiadomo z badań laboratoryjnych
Za działanie bakopy odpowiadają przede wszystkim saponiny zwane bakozydami. W badaniach na zwierzętach i komórkach wykazywały one m.in. działanie antyoksydacyjne w mózgu, wpływ na układ cholinergiczny (ważny dla pamięci), zwiększenie przepływu krwi w mózgu oraz modulację neuroprzekaźników, takich jak acetylocholina, serotonina i dopamina[1]. Te same przeglądy podkreślają, że bakopa wydaje się mało toksyczna, ale długoterminowych badań bezpieczeństwa u ludzi nie przeprowadzono[1]. Wyniki badań na zwierzętach to badania wstępne – pokazują możliwy mechanizm, ale nie dowodzą, że ten sam efekt wystąpi u człowieka.
Czy bakopa „daje kopa”?
Jeśli przez „kopa” rozumiemy natychmiastowe pobudzenie, odpowiedź brzmi: raczej nie. W badaniu z podwójnie ślepą próbą zdrowi dorośli otrzymali jednorazowo 300 mg wyciągu z bakopy lub placebo; dwie godziny później nie stwierdzono żadnych zmian w testach neuropsychologicznych[2]. Pobudzenie po napoju energetycznym z dodatkiem bakopy wynika więc raczej z kofeiny i cukru niż z samej rośliny.
Co pokazują badania przy dłuższym stosowaniu
Inaczej wygląda sytuacja przy regularnym przyjmowaniu przez kilka miesięcy. Metaanaliza dziewięciu badań z randomizacją (518 osób), w których standaryzowany wyciąg podawano przez co najmniej 12 tygodni, wykazała poprawę w testach szybkości uwagi i czasu reakcji[3]. Autorzy zaznaczyli jednak, że do jednoznacznych wniosków potrzebne są duże, dobrze zaprojektowane badania[3].
Kilka badań, na których opiera się ta wiedza:
- Dorośli w wieku 40–65 lat. W badaniu z udziałem 76 osób trzymiesięczne przyjmowanie bakopy poprawiło wynik w teście zapamiętywania nowych informacji – uczestnicy wolniej zapominali to, czego się nauczyli. Nie zmieniły się natomiast szybkość uczenia się, uwaga, pamięć krótkotrwała, codzienne funkcjonowanie pamięci ani poziom lęku[4].
- Osoby starsze. U 54 osób powyżej 65. roku życia bez objawów demencji 300 mg standaryzowanego wyciągu dziennie przez 12 tygodni poprawiło odroczone przypominanie słów i wynik w teście Stroopa; w grupie bakopy zmniejszyły się też wskaźniki lęku i depresji, a działania niepożądane dotyczyły głównie żołądka[5]. W innym badaniu u 98 osób po 55. roku życia bakopa poprawiła uczenie się i zapamiętywanie słów, ale częściej niż placebo wywoływała nudności, skurcze brzucha i częstsze wypróżnienia[6].
- Dzieci i młodzież. Przegląd pięciu badań wykazał niewielką do umiarkowanej poprawę w zakresie pamięci, języka, nadpobudliwości i uwagi, a łagodne działania niepożądane zgłosiło 2,3% uczestników[7]. Autorzy podkreślili jednak potrzebę powtórzenia tych badań w rzetelniejszych warunkach[7]. Bakopa nie jest leczeniem ADHD i nie powinna zastępować terapii zaleconej przez lekarza.
Nowsza metaanaliza sieciowa 29 badań u zdrowych dorosłych sugeruje, że bakopa może poprawiać pamięć roboczą i odroczoną, ale nie wpływała na uwagę ani szybkość przetwarzania informacji, a autorzy zwracają uwagę na brak bezpośrednich porównań[8]. Podsumowując stan wiedzy: efekt jest prawdopodobny, ale umiarkowany i dotyczy głównie zapamiętywania, a nie „energii”.
Dawki stosowane w badaniach
W cytowanych badaniach u osób starszych stosowano 300 mg standaryzowanego wyciągu dziennie przez 12 tygodni[5, 6], a w metaanalizie uwzględniano wyłącznie badania trwające co najmniej 12 tygodni[3]. To wartości z badań, a nie zalecenie – preparaty różnią się składem i stopniem standaryzacji, a efektów nie należy oczekiwać po kilku dniach.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
- Przewód pokarmowy. Najczęstsze działania niepożądane to nudności, skurcze brzucha i częstsze stolce[6]. Przyjmowanie z posiłkiem może je ograniczać.
- Ciąża i karmienie piersią. Brak badań – w tym czasie lepiej bakopy nie stosować.
- Dzieci. Podawanie dzieciom suplementów z bakopą należy skonsultować z lekarzem, zwłaszcza gdy dziecko jest leczone z powodu ADHD lub innych zaburzeń.
- Leki. Ze względu na możliwy wpływ na układ cholinergiczny i neuroprzekaźniki[1] osoby przyjmujące leki przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe, leki na otępienie, choroby tarczycy lub leki uspokajające powinny przed zastosowaniem bakopy porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą.
- Napoje energetyczne. Dodatek bakopy nie czyni ich zdrowszymi – zawierają kofeinę i często dużo cukru, a nie są przeznaczone dla dzieci ani kobiet w ciąży.
Jeśli zauważasz u siebie wyraźne, narastające problemy z pamięcią, zgłoś się do lekarza. Suplement nie zastąpi diagnostyki, a zaburzenia pamięci mogą mieć przyczyny wymagające leczenia, np. niedobór witaminy B12 czy choroby tarczycy.
