Olejek z drzewa herbacianego (Melaleuca alternifolia) to jeden z najpopularniejszych olejków eterycznych w domowej apteczce. Ma opinię „naturalnego antybiotyku”, ale badania kliniczne pokazują bardziej zniuansowany obraz: przy kilku dolegliwościach skóry może pomóc, a przy niewłaściwym użyciu – zaszkodzić.
W skrócie
- Olejek działa przeciwdrobnoustrojowo, ale jakość badań klinicznych jest przeciętna i większość zastosowań wymaga potwierdzenia.
- Najlepiej udokumentowane są: łagodzenie trądziku, leczenie grzybicy stóp i łupieżu oraz płukanki ograniczające płytkę nazębną.
- Nie wolno go połykać – jest toksyczny przy spożyciu.
- Nierozcieńczony lub utleniony olejek często uczula; to olejek eteryczny, który wywołał najwięcej opisanych alergii kontaktowych.
- U dzieci, w ciąży i przy poważnych infekcjach (np. pochwy, zatok) nie stosuj go bez porozumienia z lekarzem.
Skąd pochodzi i jak działa
Olejek otrzymuje się przez destylację parową liści australijskiego krzewu Melaleuca alternifolia – rośliny niespokrewnionej z herbatą, z której parzy się napar. Aborygeni od dawna używali liści tej rośliny na rany, oparzenia i ukąszenia owadów[1]. W Australii olejek stosuje się od blisko 100 lat, głównie ze względu na działanie antyseptyczne i przeciwzapalne[2]. Głównym składnikiem handlowego olejku jest terpinen-4-ol; zawiera też m.in. γ-terpinen i 1,8-cyneol[3].
Dobre wyniki w probówce nie przekładają się jednak automatycznie na skuteczność u ludzi. Przegląd systematyczny 46 badań z randomizacją ocenił ich jakość jako słabą lub co najwyżej umiarkowaną[1]. Hasło, że olejek „radzi sobie z bakteriami nie gorzej niż antybiotyki”, jest więc przesadą.
Trądzik
To jedno z częściej badanych zastosowań. Metaanaliza 7 badań z udziałem 445 osób wykazała, że preparaty z olejkiem herbacianym wiązały się z umiarkowanym zmniejszeniem nasilenia trądziku w porównaniu z grupami kontrolnymi[4]. Działania niepożądane były głównie miejscowe i łagodne, a swędzenie, suchość czy pieczenie skóry pojawiały się rzadziej niż przy leczeniu porównawczym[4]. Autorzy podkreślają jednak, że potrzebne są większe badania z ustandaryzowanymi preparatami[4]. Wcześniejszy przegląd również uznał dowody za niewystarczające, by potwierdzić tę korzyść[1]. Przy trądziku umiarkowanym i ciężkim podstawą pozostaje leczenie dermatologiczne.
Grzybica stóp i łupież
W badaniu z podwójnie ślepą próbą u 158 osób z grzybicą międzypalcową stóp roztwór olejku 25% lub 50% stosowany dwa razy dziennie przez 4 tygodnie dawał wyraźną poprawę u około 70% pacjentów wobec 39% w grupie placebo[5]. Wyleczenie mykologiczne przy stężeniu 50% uzyskano u 64% badanych, a w grupie placebo u 31%[5]. Jednocześnie u 3,8% osób stosujących olejek wystąpiło umiarkowane lub nasilone zapalenie skóry[5].
Przy łupieżu, związanym z drożdżakami Pityrosporum ovale, szampon z 5% olejkiem stosowany codziennie przez 4 tygodnie zmniejszył nasilenie zmian o 41%, wobec 11% w grupie placebo, i był dobrze tolerowany[6].
Przy grzybicy paznokci dobrych badań z olejkiem jest bardzo mało. Długotrwałe smarowanie płytki czystym olejkiem zwiększa ryzyko podrażnienia, a grzybica paznokci zwykle wymaga leczenia zaleconego przez lekarza.
Jama ustna i inne zastosowania
Przegląd badań klinicznych wskazuje, że płukanki z 0,2–0,5% olejkiem mogą ograniczać odkładanie się płytki nazębnej, a żele z 5% olejkiem mogą wspomagać leczenie zapalenia przyzębia jako dodatek do profesjonalnego oczyszczania kieszonek dziąsłowych[1]. Preparaty z olejkiem miały podobną skuteczność jak standardowe metody w usuwaniu nosicielstwa gronkowca złocistego opornego na metycylinę (MRSA), choć stosowanie w nosie podrażniało błony śluzowe[1]. Nie znaleziono dobrych badań, które uzasadniałyby inhalacje z olejkiem przy zapaleniu zatok czy wprowadzanie go do pochwy przy infekcjach – takich praktyk lepiej unikać.
Bezpieczeństwo
Olejek stosowany na skórę uznaje się za względnie bezpieczny, a działania niepożądane są zwykle łagodne i przemijające[7]. W badaniach klinicznych poważniejsze reakcje skórne pojawiały się głównie przy stężeniach 25% i wyższych[1]. Kilka zasad jest jednak kluczowych:
- Nie połykaj olejku. Przy spożyciu w większej ilości jest toksyczny; w razie połknięcia, zwłaszcza przez dziecko, skontaktuj się z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym[7].
- Rozcieńczaj i przechowuj prawidłowo. Olejek wystawiony na światło i powietrze utlenia się, a produkty utleniania silniej uczulają[3, 7]. Trzymaj go w ciemnej, szczelnie zamkniętej butelce.
- Uważaj na alergię. Spośród olejków eterycznych to właśnie olejek herbaciany spowodował najwięcej opisanych przypadków alergicznego kontaktowego zapalenia skóry, najczęściej po nakładaniu czystego olejku[3]. Domowy test na przedramieniu nie wyklucza uczulenia, które może rozwinąć się po wielu zastosowaniach.
- Ostrożnie u dzieci. Opisano przypadki powiększenia piersi u chłopców przed okresem dojrzewania, którzy regularnie używali kosmetyków z olejkiem lawendowym i herbacianym; zmiany ustąpiły po ich odstawieniu[8].
- W ciąży, podczas karmienia piersią i u małych dzieci stosowanie olejku omów z lekarzem lub farmaceutą.
Olejek z drzewa herbacianego może być rozsądnym wyborem przy łagodnym trądziku, łupieżu czy grzybicy stóp, ale nie zastępuje antybiotyku przy zakażonej ranie ani leczenia infekcji wymagających opieki lekarskiej.
