Aloes od tysięcy lat służy do opatrywania drobnych ran i oparzeń, a dziś stoi na wielu parapetach. Badania pokazują, że jego żel ma realne, choć skromne zastosowania, a niektóre domowe sposoby jego używania mogą zaszkodzić.
W skrócie
- Żel z aloesu w badaniach skracał czas gojenia oparzeń II stopnia średnio o prawie 4 dni.
- Na inne rany dowody są słabe, a na głębokie rany pooperacyjne aloes może wręcz wydłużać gojenie.
- Żółty sok spod skórki liścia (lateks) działa silnie przeczyszczająco; dłuższe stosowanie grozi m.in. niedoborem potasu.
- Wyciąg z całych liści wywoływał nowotwory jelita u szczurów i został uznany za możliwie rakotwórczy dla ludzi.
- Doustnych preparatów z aloesu nie powinny stosować kobiety w ciąży i karmiące, dzieci ani osoby z chorobami wątroby i nerek.
Żel i lateks – dwie różne rzeczy
Aloes zwyczajny (Aloe vera, inaczej Aloe barbadensis) i aloes drzewiasty (Aloe arborescens) to wieloletnie sukulenty, wrażliwe na mróz i w warunkach domowych rzadko kwitnące. W ich mięsistych liściach są dwie zupełnie różne części. Wnętrze liścia wypełnia przezroczysty, śluzowaty żel, zbudowany głównie z wody i wielocukrów, m.in. acemannanu. Tuż pod zieloną skórką znajduje się natomiast żółtawy, gorzki sok, czyli lateks. Zawiera on antrachinony, w tym aloinę, o silnym działaniu przeczyszczającym. Ta różnica jest kluczowa dla bezpieczeństwa: żel stosuje się głównie na skórę, a lateks był dawniej środkiem na zaparcia.
Oparzenia i rany
Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem aloesu jest leczenie oparzeń. W metaanalizie badań z randomizacją u pacjentów z oparzeniami II stopnia (dane o czasie gojenia pochodziły z sześciu badań) aloes skracał czas gojenia średnio o 3,8 dnia w porównaniu z innymi preparatami miejscowymi i nie zwiększał ryzyka zakażenia[1]. Nie wykazano jednak, by wyraźnie zmniejszał ból[1].
W przypadku innych ran obraz jest mniej optymistyczny. Przegląd Cochrane z 2012 roku uznał, że brakuje wysokiej jakości badań potwierdzających skuteczność opatrunków i żeli z aloesem w leczeniu ran ostrych i przewlekłych[2]. W jednym z uwzględnionych badań aloes przyspieszył gojenie po zabiegu usunięcia hemoroidów, ale w innym – w ranach pooperacyjnych gojących się przez ziarninowanie – wydłużył gojenie średnio o 30 dni[2]. Podobny wniosek płynie ze starszego badania kobiet z powikłanymi ranami po cięciu cesarskim lub operacji ginekologicznej: rany leczone dodatkowo żelem z aloesu goiły się średnio 83 dni, a bez niego 53 dni[3].
Wniosek praktyczny: żel z aloesu możesz rozważyć przy drobnym, powierzchownym oparzeniu, np. słonecznym, po wcześniejszym schłodzeniu skóry wodą. Głębokie, rozległe lub zakażone rany i oparzenia wymagają opieki medycznej, a nie domowych okładów. Aloes, jak każda roślina, może też uczulać – przed pierwszym użyciem warto sprawdzić go na małym fragmencie skóry.
Aloes doustnie – czego dotyczą badania
Dawne poradniki polecały sok z aloesu na wrzody żołądka, anemię czy nerwobóle. Dla tych zastosowań nie ma badań klinicznych potwierdzających skuteczność. Tematy, które naukowcy faktycznie badali, są inne.
W małym badaniu z randomizacją u 44 osób z łagodnym lub umiarkowanym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego żel z aloesu przyjmowany przez 4 tygodnie częściej niż placebo dawał poprawę kliniczną i zmniejszał aktywność zapalną w badaniu histologicznym[4]. Autorzy podkreślili, że potrzebne są dalsze badania[4], więc aloes nie zastępuje leczenia zaleconego przez gastroenterologa.
Metaanaliza ośmiu badań u osób ze stanem przedcukrzycowym i cukrzycą typu 2 sugeruje, że aloes może nieco obniżać glukozę na czczo i hemoglobinę glikowaną, ale badania były niejednorodne i ograniczonej jakości[5]. Dla osób przyjmujących leki przeciwcukrzycowe oznacza to raczej ryzyko nadmiernego spadku cukru niż powód do samodzielnej kuracji – zmiany warto omówić z lekarzem.
Ciemna strona aloesu
Przyjmowanie preparatów z aloesu doustnie wiązano z biegunką, niedoborem potasu, ciemnym przebarwieniem błony śluzowej jelita grubego, niewydolnością nerek, nadwrażliwością na światło i reakcjami uczuleniowymi[6]. Wyciąg z całych liści aloesu, podawany szczurom w wodzie do picia przez dwa lata, wywoływał u nich nowotwory jelita grubego, dlatego Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem zaklasyfikowała go jako możliwie rakotwórczy dla ludzi (grupa 2B)[6]. To wynik badań na zwierzętach, ale wystarczający, by nie pić domowych soków z całych, nieobranych liści.
Opisano też przypadki toksycznego zapalenia wątroby po doustnych preparatach z aloesu – np. u 21-letniej kobiety, która przyjmowała taki preparat przez cztery tygodnie[7]. To pojedyncze przypadki, ale pokazują, że „naturalny” nie znaczy „obojętny dla wątroby”.
Bezpieczne stosowanie i przeciwwskazania
- Na skórę stosuj sam przezroczysty żel. Jeśli pozyskujesz go z liścia w domu, dokładnie odetnij skórkę i pozwól spłynąć żółtemu sokowi.
- Nie stosuj aloesu doustnie w ciąży i podczas karmienia piersią ani u dzieci.
- Unikaj go przy chorobach wątroby i nerek, niedrożności jelit oraz zapalnych chorobach jelit bez zgody lekarza.
- Niedobór potasu wywołany przez lateks może nasilać działania niepożądane leków nasercowych (np. glikozydów naparstnicy i leków przeciwarytmicznych), a także sumować się z działaniem leków moczopędnych i kortykosteroidów – przy takim leczeniu skonsultuj się z lekarzem.
- Przyjmujesz leki na cukrzycę? Uprzedź lekarza, jeśli chcesz pić sok z aloesu.
- Środki przeczyszczające z aloesem stosuj, jeśli w ogóle, tylko krótko; przewlekłe zaparcia wymagają diagnozy.
Aloes na parapecie to przyjemna roślina i przydatny środek na drobne oparzenia. Od cudownego leku na wszystko dzieli go jednak wiele – i warto o tym pamiętać, zanim sięgnie się po niego doustnie.
