Rokitnik zwyczajny (Hippophae rhamnoides) to ciernisty krzew o srebrzystych liściach i drobnych, pomarańczowych owocach, który rośnie dziko m.in. na wydmach nad Bałtykiem i coraz częściej jest uprawiany w ogrodach. Z jego owoców robi się kwaśny sok, przetwory oraz olej, któremu przypisuje się korzystny wpływ na skórę, błony śluzowe i serce.
W skrócie
- Owoce rokitnika są wyjątkowo bogate w witaminę C, karotenoidy, tokoferole (witaminę E) i flawonoidy.
- Olej z miąższu zawiera dużo kwasu palmitoleinowego (omega-7), a olej z nasion – kwasy linolowy i alfa-linolenowy.
- Metaanaliza wskazuje, że rokitnik może nieco poprawiać profil lipidowy u osób z zaburzeniami lipidów, ale nie wpływa na cukier, ciśnienie ani masę ciała.
- Pojedyncze badania sugerują korzyści oleju przy suchości oczu i suchości pochwy po menopauzie – to obiecujące, ale wstępne wyniki.
- Rokitnik nie chroni przed przeziębieniem i nie leczy nowotworów; osoby przyjmujące leki przeciwkrzepliwe powinny zachować ostrożność.
Rokitnik – czym jest i co zawiera
Rokitnik należy do rodziny oliwnikowatych i jest uprawiany w Azji, Europie i Kanadzie. Jego owoce wyróżniają się tym, że zawierają jednocześnie dużo przeciwutleniaczy rozpuszczalnych w tłuszczach (karotenoidów i tokoferoli) i w wodzie (flawonoidów, garbników, kwasów fenolowych i witaminy C), a także tłuszcze o korzystnym składzie kwasów tłuszczowych[1]. Ze względu na zawartość witaminy C rokitnik często trafia na listy roślin bogatych w witaminę C.
Warto rozróżniać dwa rodzaje oleju. Olej z nasion składa się w około 70% z kwasów linolowego (omega-6) i alfa-linolenowego (omega-3), a praktycznie nie zawiera kwasu palmitoleinowego. Ten ostatni stanowi natomiast od 12 do 39% tłuszczu w miąższu i skórce owoców[2]. To właśnie pomarańczowy olej z miąższu, zawdzięczający barwę karotenoidom, jest reklamowany jako źródło „omega-7”.
Na co pomaga rokitnik – co pokazują badania
Cholesterol i trójglicerydy
Metaanaliza 15 badań z randomizacją wykazała, że suplementacja rokitnikiem obniżała trójglicerydy, cholesterol całkowity i LDL oraz podnosiła cholesterol HDL[3]. Analiza podgrup pokazała jednak, że lipidy spadały tylko u osób z zaburzeniami gospodarki lipidowej, a rokitnik nie wpływał na poziom cukru, ciśnienie tętnicze ani BMI; wyniki poszczególnych badań bardzo się przy tym różniły[3].
Ocena: obiecujące, ale badań jest mało. Rokitnik nie zastępuje leczenia zaburzeń lipidowych zaleconego przez lekarza.
Suche oko
W badaniu z podwójnie ślepą próbą 100 osób z objawami suchego oka przyjmowało przez trzy miesiące jesienią i zimą 2 g oleju z rokitnika lub placebo dziennie. W grupie rokitnika osmolarność filmu łzowego rosła wolniej, a zaczerwienienie i pieczenie oczu były nieco słabsze[4].
Ocena: obiecujące, ale badań jest mało.
Suchość pochwy po menopauzie
W badaniu kontrolowanym placebo 116 kobiet po menopauzie z suchością, świądem lub pieczeniem pochwy przyjmowało przez trzy miesiące 3 g oleju z rokitnika lub placebo dziennie. U kobiet z grupy rokitnika częściej poprawiała się integralność nabłonka pochwy, a autorzy uznali olej za możliwą opcję dla pań, które nie mogą stosować estrogenów[5].
Ocena: obiecujące, ale badań jest mało.
Skóra i oparzenia
Olej z rokitnika od dawna stosuje się na skórę. W jednym badaniu klinicznym z udziałem 55 osób z oparzeniami drugiego stopnia rany opatrywane kremem z rokitnikiem goiły się szybciej niż leczone standardowym kremem ze srebrem[6]. Oparzenia wymagają jednak oceny lekarskiej, a jedno badanie nie wystarcza do zaleceń. Przy atopowym zapaleniu skóry przegląd Cochrane, który objął m.in. doustny olej z nasion i z miąższu rokitnika, nie znalazł przekonujących dowodów na skuteczność suplementów diety[7].
Ocena: gojenie ran – obiecujące, ale badań jest mało; egzema – badania nie potwierdzają korzyści z przyjmowania doustnego.
Mity o rokitniku – czego badania nie potwierdzają
- Rokitnik chroni przed przeziębieniem. W badaniu z randomizacją z udziałem 254 zdrowych osób jedzenie owoców rokitnika nie zmniejszyło liczby ani długości przeziębień i infekcji przewodu pokarmowego, choć nieznacznie obniżyło stężenie białka CRP – wskaźnika stanu zapalnego[8]. O tym, co naprawdę pomaga przy infekcji, piszemy w artykule o przeziębieniu i grypie.
- Rokitnik leczy nowotwory. Działanie przeciwnowotworowe obserwowano w badaniach na komórkach i zwierzętach, natomiast nie wiadomo, jakie dawki miałyby znaczenie u ludzi, a dobrze kontrolowanych badań klinicznych brakuje[9]. Ocena: brak dowodów u ludzi.
- Omega-7 to cudowny tłuszcz. Badań nad olejem z rokitnika jako całością jest niewiele, a większość wniosków na temat jego kwasów tłuszczowych pochodzi z badań nad nimi w postaci wyizolowanej[10].
- Rokitnik pomaga schudnąć. Metaanaliza nie wykazała wpływu na BMI[3].
Jak stosować rokitnik: owoce, sok i olej
Owoce są bardzo kwaśne, dlatego najczęściej przerabia się je na sok, syrop, dżem lub dodaje do koktajli; gotowe soki bywają mocno dosładzane. Olej z miąższu i olej z nasion przyjmuje się w kapsułkach lub stosuje zewnętrznie, a olej z miąższu silnie barwi skórę i tkaniny na pomarańczowo. W badaniach klinicznych podawano 2 g oleju dziennie przy suchym oku[4] i 3 g dziennie przy suchości pochwy[5], w obu przypadkach przez trzy miesiące. To wartości z badań, a nie zalecenie. Jeśli zależy ci na kwasach omega-3, olej z rokitnika nie jest ich głównym źródłem – więcej o proporcjach tłuszczów przeczytasz w tekście o omega-3 i omega-6.
Bezpieczeństwo rokitnika
Owoce rokitnika są tradycyjną żywnością, ale jak każdy produkt mogą wywoływać działania niepożądane. Przegląd systematyczny zgłoszeń działań niepożądanych po owocach stosowanych jako żywność i zioła odnotował także przypadki związane z rokitnikiem; ogółem przeważały dolegliwości żołądkowo-jelitowe i reakcje alergiczne, a większość wiązała się z nadmiernymi dawkami, długim stosowaniem lub podawaniem niemowlętom i małym dzieciom[11].
- Leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe. Przegląd badań klinicznych wymienia owoce rokitnika wśród roślin hamujących zlepianie się płytek krwi[12]. Jeśli przyjmujesz leki rozrzedzające krew lub czeka cię zabieg, skonsultuj suplementy z rokitnikiem z lekarzem. Więcej o takich zależnościach znajdziesz w artykule o interakcjach leków z ziołami i suplementami.
- Ciąża i karmienie piersią. Sok i przetwory w zwykłych ilościach spożywczych nie budzą obaw, ale brakuje badań nad bezpieczeństwem skoncentrowanych ekstraktów i kapsułek z olejem – lepiej z nich zrezygnować lub zapytać lekarza.
- Dzieci. Owoce i sok mogą być częścią diety, natomiast suplementów nie podawaj dzieciom bez konsultacji z pediatrą.
- Alergia. Przy wysypce, świądzie czy obrzęku po spożyciu lub nałożeniu oleju odstaw produkt.
Najczęstsze pytania
Na co pomaga rokitnik?
Najlepiej przebadany jest wpływ na lipidy krwi – metaanaliza wskazuje na poprawę u osób z zaburzeniami lipidowymi[3]. Olej z rokitnika dawał też obiecujące wyniki w pojedynczych badaniach nad suchym okiem i suchością pochwy po menopauzie[4, 5].
Czy można pić sok z rokitnika codziennie?
Zdrowe osoby mogą traktować sok z rokitnika jak każdy inny sok owocowy: w umiarkowanych ilościach i najlepiej bez dodatku cukru. Nie należy jednak oczekiwać, że uchroni przed przeziębieniem – w badaniu z randomizacją owoce rokitnika nie zmniejszyły liczby infekcji[8].
Jaka jest różnica między olejem z nasion a olejem z owoców rokitnika?
Olej z nasion zawiera głównie kwasy omega-6 i omega-3, a olej z miąższu owoców – dużo kwasu palmitoleinowego (omega-7) i karotenoidów, które nadają mu pomarańczowy kolor[1, 2].
Kto nie powinien stosować rokitnika?
Ostrożność dotyczy przede wszystkim suplementów: powinny ich unikać osoby uczulone na rokitnik, a osoby przyjmujące leki przeciwkrzepliwe lub przeciwpłytkowe powinny skonsultować je z lekarzem, bo rokitnik może hamować zlepianie się płytek krwi[12]. Kobiety w ciąży i karmiące oraz rodzice małych dzieci powinni poprzestać na owocach i soku w ilościach spożywczych.
