Propolis – na gardło, opryszczkę i afty? Co mówią badania

Propolis, czyli kit pszczeli, to żywiczna substancja, którą pszczoły zbierają z żywych roślin i wykorzystują do budowy i uszczelniania ula^[1]. Ludzie stosują go od stuleci na gardło, rany i opryszczkę, a dziś badania pokazują, które z tych zastosowań mają podstawy, a które opierają się głównie na tradycji.

W skrócie

• Propolis działa przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczo i przeciwwirusowo w laboratorium, ale jego skład zależy od roślin, z których pszczoły zbierały żywicę.
• Najmocniejsze dane dotyczą opryszczki wargowej: krem z propolisem w dużym badaniu działał co najmniej tak dobrze jak acyklowir.
• Przy bólu gardła, aftach, chorobach dziąseł i zapaleniu jamy ustnej po chemioterapii wyniki są obiecujące, ale badań jest mało i są małe.
• Nie ma dowodów, że propolis leczy nowotwory czy zastępuje antybiotyk.
• Główne ryzyko to alergia kontaktowa, szczególnie u osób uczulonych na substancje zapachowe i inne produkty pszczele.

Czym jest propolis i co zawiera

Pszczoły mieszają żywice roślinne z woskiem i własną wydzieliną. W Europie głównym źródłem są pąki topoli, dlatego mówi się o propolisie typu topolowego; w Brazylii pszczoły korzystają z innych roślin i powstaje na przykład propolis zielony. Skład chemiczny zmienia się w zależności od roślinności wokół pasieki^[2]. Najważniejsze grupy związków to flawonoidy, kwasy fenolowe i ich estry (m.in. estry kwasu kawowego) oraz olejki eteryczne^[1].

Ta zmienność ma praktyczne znaczenie: dwa produkty opisane jako „propolis” mogą zawierać zupełnie inne ilości substancji czynnych. Wyniki jednego badania nie przenoszą się więc automatycznie na każdy preparat.

Na co pomaga propolis – zastosowania sprawdzone w badaniach

Opryszczka wargowa – dość dobrze udokumentowane

W podwójnie ślepym badaniu na prawie 400 osobach z opryszczką w fazie pęcherzyków krem z 0,5% ekstraktem z propolisu porównano z kremem z 5% acyklowirem. Zmiany zasychały lub goiły się w ciągu mediany 3 dni przy propolisie i 4 dni przy acyklowirze, a ból, pieczenie i obrzęk także ustępowały szybciej^[3]. Metaanaliza dziewięciu badań nad miodem i propolisem w opryszczce wargowej i narządów płciowych również wskazała, że propolis goił zmiany skuteczniej niż acyklowir^[4]. Większość danych pochodzi jednak z badań nad jednym standaryzowanym ekstraktem, a nie z dowolnych maści czy nalewek.

Ból gardła i przeziębienie – obiecujące, ale badań jest mało

W randomizowanym badaniu z placebo 122 dorosłych z łagodną infekcją górnych dróg oddechowych stosowało spray do gardła ze standaryzowanym ekstraktem propolisu. Po 3 dniach u 83% osób z grupy propolisu objawy, takie jak ból i zaczerwienienie gardła, ustąpiły, podczas gdy w grupie placebo 72% wciąż miało przynajmniej jeden objaw; w obu grupach wszyscy wyzdrowieli po 5 dniach^[5]. To jedno badanie jednego ośrodka, więc nie wiadomo jeszcze, czy wynik się powtórzy. Przy wysokiej gorączce, ropnym nalocie na migdałkach lub bólu trwającym dłużej niż kilka dni trzeba iść do lekarza, bo propolis nie zastępuje leczenia anginy paciorkowcowej.

Jama ustna, dziąsła i afty – obiecujące, ale badań jest mało

Propolis często dodaje się do płukanek i past do zębów. Wczesna metaanaliza ośmiu niewielkich badań nie wykazała jednak istotnego wpływu na płytkę nazębną, infekcje jamy ustnej ani zapalenie jamy ustnej^[6]. Nowszy przegląd badań nad chorobami przyzębia wskazuje, że propolis stosowany jako uzupełnienie leczenia u stomatologa może zmniejszać głębokość kieszonek dziąsłowych w porównaniu z placebo^[7].

Przy nawracających aftach przegląd 10 badań z udziałem 825 osób sugeruje, że propolis stosowany miejscowo lub w tabletkach może skracać gojenie i łagodzić ból, ale autorzy ocenili pewność tych dowodów jako bardzo niską^[8]. Z kolei u chorych na nowotwory płukanie jamy ustnej propolisem wiązało się z rzadszym występowaniem ciężkiego zapalenia błony śluzowej po chemio- i radioterapii; metaanaliza objęła jednak tylko 5 badań i 209 pacjentów^[9]. Takie płukanki stosuje się wyłącznie w porozumieniu z zespołem prowadzącym leczenie onkologiczne.

Rany i owrzodzenia – obiecujące, ale badań jest mało

W randomizowanym badaniu u chorych z cukrzycą i płytkimi owrzodzeniami stopy dodanie 5% maści z propolisem do standardowego leczenia przyspieszało zmniejszanie się ran w ciągu 4 tygodni, choć nie wpłynęło na zaczerwienienie ani wysięk^[10]. To zachęcający, ale pojedynczy wynik. Stopa cukrzycowa wymaga opieki lekarskiej i nie należy jej leczyć samodzielnie domowymi środkami.

Czego badania nie potwierdzają

• „Propolis leczy raka”. W analizie 129 poradników o apiterapii 17 przedstawiało produkty pszczele jako sposób na wyleczenie raka, a żaden nie podawał informacji zgodnych z wynikami badań klinicznych^[11]. Działanie przeciwnowotworowe propolisu obserwowano dotąd głównie w badaniach laboratoryjnych, a leczenie onkologiczne zawsze prowadzi lekarz.
• „Naturalny antybiotyk”. To, że propolis hamuje bakterie w probówce^[1], nie oznacza, że wyleczy zapalenie płuc czy zakażenie dróg moczowych. Podobne zastrzeżenia dotyczą innych produktów pszczelich, na przykład miodu manuka, i ziół reklamowanych jako naturalne zamienniki antybiotyków.
• „Obniża cukier jak lek”. Metaanaliza 21 badań wskazuje, że suplementy z propolisem mogą umiarkowanie obniżać glukozę na czczo i hemoglobinę glikowaną, ale autorzy podkreślają potrzebę lepszych, dłuższych badań^[12]. Nie jest to zamiennik leków przeciwcukrzycowych.

Jak się stosuje propolis

Propolis jest dostępny jako nalewka (roztwór alkoholowy), spray do gardła, pastylki, krem lub maść, płyn do płukania jamy ustnej oraz kapsułki. W badaniach klinicznych stosowano między innymi:

• spray do gardła ze standaryzowanym ekstraktem: 2–4 dawki trzy razy dziennie przez 5 dni, co odpowiadało 12–24 mg polifenoli na dobę^[5];
• krem z 0,5% ekstraktem na opryszczkę: około 0,2 g pięć razy dziennie na całe wargi^[3];
• 5% maść na owrzodzenia stopy cukrzycowej: dwa razy dziennie jako uzupełnienie standardowego leczenia^[10].

To wartości z badań, a nie zalecenia. Ponieważ skład propolisu bywa bardzo różny, lepiej wybierać preparaty o deklarowanej, standaryzowanej zawartości polifenoli i trzymać się ulotki. Nalewki zawierają alkohol, co ma znaczenie u kierowców, dzieci i osób, które nie powinny pić alkoholu.

Bezpieczeństwo propolisu: alergia, przeciwwskazania, interakcje

Najlepiej opisanym działaniem niepożądanym jest alergiczne kontaktowe zapalenie skóry: zaczerwienienie, świąd i pęcherzyki w miejscu użycia, a przy produktach do ust także zapalenie warg i błony śluzowej jamy ustnej^[1]. W europejskich testach płatkowych na propolis reagowało od około 1% do ponad 6% osób z chorobami skóry, zależnie od rodzaju badanego propolisu, a zapalenie skóry opisywano także po przyjmowaniu suplementów doustnie^[2]. Osoby uczulone na substancje zapachowe lub balsam peruwiański są bardziej narażone, bo występują między nimi a propolisem reakcje krzyżowe^[1].

• Kto nie powinien stosować: osoby z alergią na propolis, miód, pyłek lub inne produkty pszczele, a także z uczuleniem na balsam peruwiański. Przy atopowym zapaleniu skóry i astmie zachowaj szczególną ostrożność.
• Test przed użyciem: przed pierwszym zastosowaniem na skórę lub w ustach można nanieść niewielką ilość na małą powierzchnię i obserwować przez dobę.
• Ciąża, karmienie, dzieci: brakuje badań bezpieczeństwa, a nalewki zawierają alkohol. W tych grupach stosuj propolis tylko po konsultacji z lekarzem.
• Leki: interakcje propolisu z lekami są słabo zbadane. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, zwłaszcza przeciwkrzepliwe lub przeciwcukrzycowe, sprawdź, co wiadomo o interakcjach leków z ziołami i suplementami, i porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą.

Najczęstsze pytania

Na co pomaga propolis?

Najlepiej zbadane jest stosowanie kremu z propolisem na opryszczkę wargową, gdzie wypadał co najmniej tak dobrze jak acyklowir^{[3, 4]}. Obiecujące, ale wstępne są wyniki przy bólu gardła, aftach i chorobach dziąseł.

Czy propolis jest dobry na gardło?

W jednym badaniu z placebo spray z propolisem przyspieszał ustępowanie objawów łagodnej infekcji gardła o około dwa dni^[5]. To pojedyncze badanie, a przy wysokiej gorączce lub ropnym nalocie potrzebna jest wizyta u lekarza.

Kto nie powinien stosować propolisu?

Osoby uczulone na propolis i inne produkty pszczele, a także na balsam peruwiański lub substancje zapachowe, bo propolis może wywoływać alergię kontaktową^{[1, 2]}. Kobiety w ciąży, karmiące i rodzice małych dzieci powinni najpierw skonsultować się z lekarzem.

Czy propolis zastąpi antybiotyk?

Nie. Działanie przeciwbakteryjne propolisu wykazano głównie w laboratorium^[1], a badania kliniczne dotyczą łagodnych, miejscowych dolegliwości. Zakażeń bakteryjnych wymagających antybiotyku propolis nie leczy.